las!

Karl-Heinz Göttert. Alles außer Hochdeutsch. Ein Streifzug durch unsere Dialekte. Berlin: Ullstein, 2011.

2012-01-29T11:46:00.001+01:00

In de afgelopen twee eeuwen hebben de dialecten in Europa steeds meer terrein verloren aan de standaardtalen. Sommige mensen denken dat die ontwikkeling nu langzaam maar zeker gekeerd wordt — de standaardtalen verliezen terrein omdat mensen om allerlei redenen steeds minder belang hechten aan de 'correctheid' die voor standaardtalen zo bekangrijk is. Desondanks zie je die dialecten nog niet echt enorm opleven.

Iets wat verdwijnt, trekt juist de aandacht en daarom verschijnen er overal boeken over dialecten. (Ik ben zelf betrokken bij de vorig jaar verschenen Dialectatlas van het Nederlands, en ik ben nu weer met een ander boek bezig.) In Duitsland ligt momenteel Alles außer Hochdeutsch in stationskiosken bij de kassa — een boek dat geschreven is door de emeritus hoogleraar Karl-Heinz Göttert uit Keulen.

Alles außer Hochdeutsch is voor een publieksboek over dit onderwerp opvallend dik en opvallend ernstig geschreven. Het biedt in de eerste plaats een overzicht van alle grote Duitse dialectgebieden, de belangrijkste kenmerken van de dialecten daar, iets over de geschiedenis en iets over de huidige stand van zaken. Het cliché ligt dan voor de hand dat zoiets alleen in Duitsland kan, maar in Nederland heeft Nicoline van der Sijs ook succes gehad met dikke, serieuze boeken over taal.

Je kunt dan ook veel leren uit Alles außer Hochdeutsch, en de toon is ondanks die ernst toch prettig. Voor de kenner staan er af en toe wel foutjes in (Göttert is wel taalkundige, maar niet echt een dialectoloog) en om kenner te zijn hoef je in dit geval alleen maar Nederlands te spreken. De verhouding tussen het plat-Duits en het Nederlands wordt niet of nauwelijks uitgelegd, Göttert schrijft er soms over alsof het volkomen vanzelf spreekt dat het twee verschillende talen zijn, terwijl het op andere punten weer duidelijk wordt gemaakt dat de talen 'vloeiend' in elkaar overlopen. Bovendien schrijft hij wonderlijke dingen als:

So heißen die 'Bauchschmerzen' in Ostfriesland Liefkählt (wie Liefsehr in den Niederlanden), die 'Kopfschmerzen' Kopkählt (wie Kopsehr in den Niederlanden).

Ik kan zelfs niet bedenken waar de schrijver die woorden vandaan gehaald heeft (ze komen misschien in oostelijke dialecten wel voor, maar zullen zelfs dan niet zo geschreven worden).

Affijn, zie zelf maar eens een zo duidelijk overzicht over een zo ingewikkeld onderwerp te maken zonder een paar foutjes!

Jeanine Daems en Ionica Smeets. Ik was altijd heel slecht in wiskunde. Amsterdam: Nieuwezijds, 2011.

2012-01-28T18:57:00.001+01:00

Nu ik Ik was altijd heel slecht in wiskunde van Jeanine Daems en Ionica Smeets gelezen heb, denk ik dat ik een wiskundemeisje ben, geboren in een verkeerd lichaam — dat van een ouwe taalman. Wat een jaloersmakend lekker blader- en snuffel- en piekerboek hebben Daems en Smeets, die al meer dan vijf jaar actief zijn met het populariseren van de taalwetenschap, samengesteld! Het is heerlijk om te lezen, wat moet het leuk zijn geweest om het te maken.

In sommige opzichten is dit meer een tijdschrift of een website dan een boek: de organisatie is nogal losjes. Er zijn hoofdstukken die om bepaalde thema's gecentreerd zijn, zoals 'getallen' en 'vriendschap', maar ieder hoofdstuk bestaat uit allerlei korte stukjes: columns, miniatuurlevensbeschrijvingen van wiskundigen die op een bizarre manier om het leven gekomen zijn, puzzeltjes en raadsels, tips om een sinaasappel op een heel ingewikkelde manier te schillen en nog veel meer.

Het voornaamste effect dat een en ander heeft op de lezer is: doordat het boek zo bruist geeft het nieuwe energie. Het is niet zo dat je er veel concrete dingen van leert, al pik je her en der wel wat feitjes op en wat weetjes die allicht nog eens te pas komen bij een wak in de conversatie. Maar eerder dan die inhoud leer je iets over een geesteshouding: die van enthousiasme, je niet laten weerhouden door wat moeilijkheden om beter door te dringen in ingewikkelde materie die uiteindelijk heel mooi kan zijn.

Ik heb ook heus wel wat te klagen, maar dat gaat over details. Ik vind het bijvoorbeeld jammer dat de wiskundemeisjes zich hebben laten leiden door twee ijzeren, maar volgens mij onnodige, regels in de populaire wiskunde: (i) zo weinig mogelijk formules gebruiken en als je dat toch doet, je daar dan uitgebreid voor verontschuldigen, en (ii) zinspelen op het feit dat wiskundigen de reputatie hebben van een nerd. Wat betreft het eerste: het zijn heus niet de formules die ons lezers afschrikken, het is de onduidelijke uitleg die daar vaak van gegeven wordt (en daar is in dit boek geen sprake van).

En wat betreft het tweede: ik geloof helemaal niet dat de gemiddelde lezer van een boek als dit nu echt denkt dat alle wiskundigen per definitie nerds zijn. Ikzelf heb dat beeld in ieder geval helemaal niet: voor mij kan een wiskundige net zo goed een leuke, vrolijke, enthousiaste, slimme vrouw zijn. Zo iemand als ik dus.

Christopher Johnson. Microstyle. The art of writing little. New York: Norton, 2010

2012-01-25T22:01:00.000+01:00

Lange tijd was taal vooral een kwestie van 'goed' en 'fout', zegt Christopher Johnson. Mensen dachten na over taal wanneer ze gingen schrijven, en ze schreven alleen in situaties waarin ze werden beoordeeld: op school, bij sollicitatiebrieven. Correctheid werd daardoor automatisch de belangrijkste eis die aan taal werd gesteld.

Langzaam maar zeker verandert dit volgens Johnson. Mensen schrijven zoveel, op internet, op hun mobiele telefoon, op Twitter, enzovoort, dat correctheid er steeds minder toe doet, en gaandeweg vervangen wordt door een ander criterium: effectiviteit. En omdat het overal om ons heen zo krioelt van allerlei teksten, omdat we gaandeweg steeds meer leven in een aandachtseconomie waaraan er zo'n aanbod is aan taal dat er een gebrek is aan menselijke aandacht, betekent effectiviteit vooral: in kort bestek de aandacht trekken en vasthouden. Dat gebeurt in merknamen, in tweets, in sms-berichten, in krantenkoppen en reclameslogans: een goede moderne stijl is daarom een microstijl.

Dat correctheid en effectiviteit soms tegengestelde eisen stellen, blijkt alleen al uit allerlei moderne merknamen: Google en Flickr zijn 'incorrect' (het moet 'eigenlijk' googol en flicker zijn) en daardoor zijn ze zo effectief. Johnson, die zelf voor een Amerikaans merknamenbureau werkt (dat onder andere BlackBerry bedacht) legt die verandering uit en geeft een heleboel praktische tips over hoe je in heel kort bestek een boodschap kwijt kunt: niet alleen als bedrijf, maar ook als burger op de digitale media. Hoe maak je zo effectief mogelijk gebruik van dubbelzinnigheid, van klankeffecten of van zinsbouw om ieder lettertje betekenis te geven en het geheel tegelijkertijd in één oogopslag duidelijk te laten zijn: als romans woordenschilderijen zijn en wetenschappelijke artikelen technische tekeningen, dan zijn microberichten zoals infographics.

Tussen neus en lippen door wordt de lezer ook nog het een en ander aan taalwetenschap bijgebracht, want Johnson is in dat vak in Berkeley gepromoveerd. De meeste dingen legt hij wel aardig uit, maar het is een beetje storend dat hij af en toe uitlegt waarom de ene taalkundige school (die van Berkeley) het wel bij het rechte eind heeft, en een andere (die van ergens anders) niet. Daar heeft de lezer niet zo'n boodschap aan lijkt mij en zulke overbodigheden snijdt de ware microstilist dan ook liever weg.

Niccolò Ammaniti. Io e te. Einaudi, 2010.

2012-01-21T22:05:00.003+01:00

Wat zijn de problemen van onze tijd? Als je antwoord wilt op die vraag, kun je bijvoorbeeldnaar de tv kijken. Je krijgt dan de indruk dat een belangrijke kwestie is welke tv-persoonlijkheid boos is op welke andere tv-persoonlijkheid. Je kunt ook de krant lezen en denken dat het gaat om het klimaat en de eurocrisis. Of je kunt de boeken lezen van, pakweg, Niccolò Ammaniti, en inzien dat het eigenlijk gaat om de totale liefdeloosheid in de gezinnen.

Om daar meer over te zeggen, ga ik nu even een paar dingen verklappen, maar niet alles. Lorenzo, de hoofdpersoon van Io e te is een licht autistisch jongetje dat zich in de nesten heeft gewerkt doordat hij zijn moeder heeft willen laten geloven dat hij op school heel populair is en dat hij zelfs is uitgenodigd voor een skivakantie. Omdat zijn moeder zo blij is, durft hij dan niet meer toe te geven dat die uitnodiging maar verzonnen is. Hij verschuilt zich dan de hele vakantie in een kelder onder het appartementencomplex waar hij met zijn ouders woont, voor een deel van de tijd met zijn verslaafde halfzus die vol haat is tegen hub gezamelijke vader.

De liefdeloosheid spat van de pagina's af. Zo verkeert de lezer (ik in ieder geval) bladzijden lang in de veronderstelling dat de ouders van Lorenzo wel gescheiden zullen zijn, vanwege de kille en afstandelijke manier waarop ze over elkaar praten, maar gaandeweg kom je erachter dat de vader juist de moeder van halfzus Olivia verlaten heeft voor de moeder van Lorenzo. Die laatste is dan weliswaar autistisch, maar blijkt nog de enige te zijn met een soort menselijk gebaar - als het in ieder geval menselijk mag heten om je oude, door iedereen verlaten oma in het ziekenhuis een tijdje te vermaken met een verhaal over een dood en verderf zaaiend minirobotje.

Halfbroer en -zus delen dan weliswaar enkele dagen in een kelder, dagen waarvan je in ieder geval voor Lorenzo zou hopen dat ze hem gevormd hebben (de achterflap suggereert dat ook). Maar ook die hoop wordt de bodem ingeslagen: uit een appendix blijkt dat Lorenzo zijn halfzus daarna nooit meer gezien heeft tot ze toen jaar later aan een overdosis overleed.

Io e te is een mooi boek, vooral als je van harde waarheden houdt. We leven allemaal in een kelder, die we weliswaar volgestouwd hebben met chocola en artisjokkenhartjes en computerspelletjes, maar waarvandaan we van onze medemensen niet meer dan wat voorbijtrekkende schaduwen zien.

Frank Koenegracht. Lekker dood in eigen land. Amsterdam: De Bezige Bij, 2011

2012-01-15T17:38:00.001+01:00

De poëzie is misschien wel iets dat een mens er het best bij kan doen: overdag een ernstige en veeleisende baan als ambtenaar of als concertpianist en dan in de trein of het vliegtuig naar huis lekker gedichten schrijven. Romans vereisen een langere adem die niet op te brengen is als bijverdienste, maar een gedicht kun je opschrijven en er later tijdens eventueel eindeloos veel sessies steeds een beetje bijvijlen. Het beste dichten is zondagsdichten.

Voor lezers zou dat eigenlijk ook moeten gelden: als je iedere dag alleen maar in de trein twintig minuten leest, breek je noodgedwongen een roman wel in heel veel stukjes. In dat opzicht is het vreemd dat je in de trein nooit iemand met een dichtbundel ziet zitten.

Frank Koenegracht is een Leidse psychiater die daarnaast gedichten schrijft. Dat levert heel prettige gedichten op, gedichten die een beetje speels zijn en een beetje wrang zonder dat je nu meteen begint te schuddebuiken van het lachen of juist niet meer weet waar je het zoeken moet van verdriet. Een mooi gedicht vind ik bijvoorbeeld het 'epigram' dat de opdracht kreeg 'voor Rudy', in wie we wel Koenegrachts goed vriend Rudy Kousbroek zullen moeten herkennen:

Als je dood bent op een dag
blijven de lampen rustig in hun fittingen
en ook de wc kan je gewoon doortrekken.
Wel voorzichtig want
het vlottertje werkte al niet goed.
Alles doet het nog: bijvoorbeeld
de overdrijvende wolkenvelden
en de matige tot krachtige tijdelijk harde
tot zeer harde wind uit uiteenlopende richtingen.

Dit is zondagsdichten op zijn best: met goedgekozen woorden ('vlottertje', wanneer hoor je dat woord nou, op Google heeft het minder dan 10.000 treffers) krijg je een intiem inkijkje in een vriendschap (men gaat zo vaak bij elkaar naar de wc dat men de eigenaardigheden van elkaars apparatuur kent) die kennelijk ook al lang duurde.

Bovendien doet het gedicht mij in ieder geval aan Elsschot denken, en ik denk dat dit de bedoeling is. De uitgesproken verbazing dat alles maar blijft doorgaan na de dood van een geliefd iemand is het mooist verwoord in Elsschots:

De aarde is niet uit haar baan gedreven
toen uw hartje stil bleef staan,
de sterren zijn niet uitgegaan
en 't huis is overeind gebleven.

Koenegracht en Kousbroek kenden dat gedicht natuurlijk ook; ze hebben het er misschien weleens over gehad. Dit gedicht is daardoor een weemoedig saluut aan een dode met wie je het zo vaak over de dood gehad hebt.

Kālidāsa. The recognition of Śakuntalā. Oxford University Press, 2001 (4e eeuw n. Chr.)

2012-01-15T10:44:00.001+01:00

Vertaling: W.J. Johnson

Wat weten we echt van de werkelijkheid? Niet veel, volgens het oude Indische toneelstuk De herkenning van Śakuntalā. En voor wat we wel weten zijn we overgeleverd aan de grillen van anderen, van magiërs bijvoorbeeld en van onze eigen beperkingen.

Het verhaal draait om een aantal scharnierpunten waar mensen elkaar niet herkennen. Een koning komt aan in een woud waar een asceet leeft met zijn dochter en raakt hevig verliefd op dat meisje, Śakuntalā. Hij trouwt haar ter plekke en ze raakt meteen zwanger van hem. Wanneer de koning echter terug is gekeerd naar zijn hof, loopt Śakuntalā per ongeluk tegen een magiër aan tegen wie ze veel te grof is. Die spreekt daarom een vloek uit dat haar geliefde haar niet meer zal herkennen. Als hem dan wordt tegengeworpen dat Śakuntalā hém eigenlijk al niet herkende, niet wist tot welke kaste hij behoorde, verzacht hij de vloek: als de geliefde een object te zien krijgt dat hij haar gegeven heeft, komt zijn geheugen weer terug.

Zo geschiedt. De koning herkent Śakuntalā niet meer en kan zich zelfs niets meer over haar herinneren. Ze wil hem dan haar ring laten zien, maar is hem verloren. Pas als hij even later — Śakuntalā is dan al in arren moede vertrokken — opduikt in de buik van een vis, weet de koning alles weer. Een paar jaar later vindt hij haar en zijn zoon weer terug, weer door een merkteken: de zoon draagt een armband die alleen kan worden opgetild door een van zijn ouders en de koning tilt hem min of meer toevallig op.

Het is een fascinerend verhaal. Aan de ene kant is de wereld van Śakuntalā ons natuurlijk volkomen vreemd. Een detail als dat iemand vergeven moet worden voor haar ruwe gedrag omdat ze nu eenmaal niet wist tot welke kaste de ander behoort is voor de moderne westerse mens maar moeilijk te vatten.

Tegelijkertijd hebben die hindoes volgens mij een veel realistischer kijk op de wereld dan menige moderne westerse mens — of althans een blik die meer lijkt op de mijne. Het is ook allemaal niet te begrijpen wanneer je je nu wel of niet iets herinnert. De allerbelangrijkste dingen kunnen soms ineens uit je geheugen gewist zijn om redenen die je niet goed vatten kunt. Dat dan toeschrijven aan een 'vloek' is niet meer of minder reëel dan iedere willekeurige alternatieve verklaring die je zou kunnen verzinnen.

Het allerinteressantst is misschien nog wel dat objecten (sieraden) steeds zo'n belangrijke rol spelen bij het terugvinden van de herinnering: de koning herkent zijn vrouw aan een ring, zij herkent hem in zekere zin aan een armband. Voor zover ik weet, speelt dit in modern onderzoek naar geheugen ook een rol, en in ieder geval is het in de Europese literatuur weer bekend sinds Proust: concrete voorwerpen kunnen hele werelden van herinnering terugroepen.

Piergiorgio Odifreddo. Caro papa, ti scrivo. Milano: Mondadori, 2011

2012-01-09T21:48:00.001+01:00

Geachte heer Odifreddo,

Het is een sympathieke vorm die u gekozen hebt voor uw laatste boek Caro papa, ti scrivo: een brief aan de paus. U hebt zijn boeken genomen, vooral een inleiding in het christendom die hij enkele decennia geleden schreef en zijn boek over Jezus van enkele jaren geleden en u neemt deze als het uitgangspunt van een dialoog. U citeert Ratzingers boeken en u geeft er uitgebreid commentaar op. U doet dat respectvol maar duidelijk en in een prettig leesbare stijl.

U gelooft niet, sterker nog u bent een van de beroemdste ongelovigen van Italië, een soort Richard Dawkins of Christopher Hitchens van dat land. Net als die twee bent u zeer sterk tegen het geloof gekant en u gebruikt vooral veel argumenten uit de wetenschap; in uw geval vooral de wiskunde, uw eigen vak. Op het omslag van uw boek staat: En net als uw Britse tegenhangers kan ik het, die al mijn hele leven ongelovig ben, maar niet echt eens worden.

Mijn eigen bezwaar tegen het georganiseerde christendom, en met name het katholicisme, uw is dat het zo absoluut is: het meent op gronden die ik niet kan volgen dat het de absolute waarheid meent in pacht te hebben. De Kerk weet hoe het zit. Dat correspondeert helemaal niet met mijn levensgevoel; ik heb het idee dat ik voortdurend in het duister tast, dat ik ergens in een gigantisch woud verkeer en dat ik om me heen misschien wel een paar centimeter min of meer kan zien, maar dat het daaromheen al snel volkomen donker wordt.

U lijkt in dit opzicht echter veel meer op de paus dan op mij. U deelt met de paus het idee dat u de waarheid kent — een abstracte waarheid die zich op grote afstand bevindt van de zintuiglijke waarneming.

U hebt dat idee allebei van Plato, zoals u zelf ook min of meer zegt. Plato geloofde dat er een abstracte waarheid was en dat deze te kennen was voorbehouden aan een elite. Zowel paus Ratzinger als wiskundige Odifreddo menen deze werkelijkheid te kennen — alleen ziet deze er voor u beiden totaal verschillend uit, ziedaar uw verschil van mening.

U probeert Ratzinger en de lezer er vervolgens van te overtuigen dat de Platonische werkelijkheid van de wis- en natuurkunde de enige echte is. Ik denk dat u ook wel weet dat u de paus, die weer een heel andere werkelijkheid achter de onze ziet, nooit zult overtuigen. Maar ook deze lezer overtuigt u niet. Ik ben een wetenschapper, ik heb een heilig ontzag voor de wetenschap, ik vind dat de mens met die wetenschap een grote krachtige schijnwerper heeft gemaakt, die wel enkele decimeters het bos in wijst in een bepaalde richting. Maar andere kanten wijst hij niet op en ook de richting waarin hij wijst blijft raadselachtig.

Ik ben geen katholiek en ik denk niet dat ik dat ooit zal worden. Maar ik heb eigenlijk niet het idee dat de paus het verkeerd ziet, ik denk dat hij in geloofszaken op zijn manier gelijk heeft. Misschien ben ik eigenlijk ook geen atheïst, maar meer een polytheïst, ik erken vele goden, die allemaal stukjes van de waarheid te bieden hebben. Die ene grote abstracte transcedente waarheid die daarachter steekt, die zien anderen misschien wel, en die is er misschien ook wel, maar voor mij is hij altijd verborgen. En zo blijft uw mooie brief aan Ratzinger er toch een van iemand die ongelijk heeft aan iemand anders die het omgekeerde gelooft en toch ook ongelijk heeft. Laten we met zijn allen over dit soort dingen blijven schrijven.

Jan Cremer. Ik, Jan Cremer. Den Haag: Letterkundig Museum, 2010 (1964)

2012-01-05T17:30:00.000+01:00

Jan Cremer was een voorloper van van alles en nog wat in de samenleving. Daar schijnt hij zich ook op te hebben voorgestaan: zonder Jan Cremer geen minirok. Maar als dat waar is, dan mag ik ook op iets anders wijzen: zonder Jan Cremer geen PVV.

Ik, Jan Cremer lezen is om allerlei redenen een schokkende ervaring. Een ervan is dat her zo'n slecht boek is, stilistisch mager, inhoudelijk vreselijk eentonig (de bak ingaan omdat je iemand op zijn bek getimmerd hebt, meisjes neuken, ziedaar de actie in het boek, pagina in, pagina uit).

Dat het boek ooit zo populair heeft kunnen worden, dat het nu geacht wordt een serieus onderdeel te zijn van de 20ste-eeuwse canon: schokkend vind ik het. En dat dan nog wel het allermeest om inhoudelijke redenen. Het boek beschrijft, met kennelijke instemming, het gedachteleven van een oversekste, amti-intellectuele crimineel die nooit ergens enige verantwoordelijkheid neemt, maar altijd overal andere mensen de schuld van geeft. Een liefdeloze figuur die alleen hoon over heeft voor mensen die iets meer willen dan knokken en met meisjes naar bed gaan.

De vooraanstaande criticus Pierre H. Dubois schijnt het boek indertijd 'schofterig' en 'onfatsoenlijk' te hebben genoemd, en te hebben gezegd: "Ik bedoel hier niet de sexuele grootspraak en de ruime terminologie, die weinig verrassends hebben kunnen, maar vooral de onverholen, lijnrecht sadistische ontboezemingen, die op een [...] fascistische geestesgesteldheid wijzen ."

Zoiets schijn je nog steeds alleen maar te mogen citeren om te laten zien wat een beperkte oude man die Dubois was, zoals Onno Blom doet in het essay dat deze uitgave begeleid. Maar ik denk dat Dubois groot gelijk heeft.

Natuurlijk mag literatuur amoreel zijn, maar dit is een waardeloos geschreven boek dat een verderfelijke levenshouding propageert. 'Fascistisch' lijkt me overigens niet het juiste woord, tenzij bedoeld in de zin van 'algemeen verderfelijk' — het fascisme streefde naar strakke discipline en dat ontbreekt bij Cremer ten enenmale. Maar de vergelijking met de PVV staat wel.

De toon van de onverbiddelijke bestseller is dezelfde als die van de man die het nu in de Tweede Kamer allemaal durft te zeggen: de grote bek tegen iedereen die wel zijn best doet er iets van te maken, het ongegeneerde rancuneuze schreeuwen, het absoluut centraal stellen van de eigen individuele vrijheid, al gaat die ten koste van alle anderen, de verheerlijking van het zinloze vernietigen, het spotten met alle anderen (het was dat in Cremers tijd de islam nog niet was uitgevonden, dus nu moet hij het doen met Joden, Indiërs, 'flikkers' en andere mensen die anders waren dan hij).

Ik denk trouwens dat er nog een andere overeenkomst is. Zoals mensen lange tijd niet fel durfden te reageren op Wilders vanwege wat er eerder met Fortuyn gebeurd was, zo denk ik dat het overdreven respect voor Cremer ook deels kan worden verklaard uit het feit dat er eerdere generaties waren geweest van grote schrijvers die ook rebellen waren en soms reacties opriepen als die van Dubois. Cremer verwijst zelf bijvoorbeeld naar Rimbaud, al doet hij ook net of hij niet wist wie dat was. Nou, meneer Cremer, ik zal het u vertellen: het is iemand die hopelijk nog gelezen wordt als uw waardeloze boek allang vergeten is.

George Scialabba. Divided mind. Arrowsmith, 2006

2012-01-04T22:54:00.002+01:00

Waarom zou een mens kritisch denken? Het is vermoeiend en het levert in het beste geval niets op - terwijl het meestal gunstiger is om mee te dobberen met de stroom van hoe de dingen nu eenmaal gaan.

De manier van denken van George Scialabba lijkt me uitzonderlijk vermoeiend. Voortdurend zoekt hij schrijvers op die meningen hebben die hij niet deelt, om hun argumenten zo precies mogelijk in overweging te nemen, en zich er soms door te laten overtuigen. Zo staat er in deze eerste bundel van Scialabba's essays — gratis te downloaden op de website van de auteur — een artikel waarin de van lang geleden zijn geloof gevallen schrijver zijn sympathie voor de religieuze essays van C.S. Lewis uitspreekt.

Er zijn kennelijk nu eenmaal mensen die hun angst voor het kantelende wereldbeeld weten te bedwingen doordat ze tegelijkertijd het plezier kennen van dat kantelen. Die zonder dat ze in de illusie trappen dat de waarheid binnen handbereik ligt, plezier ontlenen aan een voortdurende zoektocht naar die waarheid. Zo iemand is George Scialabba.

(Dat hij niet bang is voor de angstige waarheid blijkt vooral uit het laatste essay, waarin hij onder het oog van de lezer zijn diepe chronische depressie recht in jet gezicht durft te kijken.)

Ik weet niet of Scialabba weleens over Popper geschreven heeft, maar in sommige opzichten doet hij wel aan hem denken (al schrijft S. beter dan P.) In de eindeloze bereidheid om te argumenteren, natuurlijk, maar ook in de diepgewortelde democratische overtuiging dat je iedereen serieus moet nemen, dat er in een degelijke samenleving ook plaats is voor iedereen en dat in die zin een meritocratie heel gevaarlijk is.

Een andere overeenkomst is verder de gezamelijke afkeer van een politiek die gebaseerd is op Platonische idealen in plaats van op de menselijke maat. Interessant is bijvoorbeeld Scialabba's commentaar op de moderne socialistische idealen — commentaar dat hij overigens toeschrijft aam de als denker niet erg populaire schrijver D.H. Lawrence: dat het er niet om gaat om het kapitalistische systeem waarin sommigen de macht hebben te vervangen door een systeem waarin allen de macht hebben, maar om een samenleving te creëren waarin macht er niet toe doet. Voor Scialabba ligt de sleutel in kleinschaligheid: als mensen kunnen leven in kleine, overzichtelijke gemeenschappen waarin iedereen begrijpt wat hij doet en waarom, waarin misschien minder ruimte is voor 'excellentie', maar des te meer voor menselijkheid, dan vaart uiteindelijk iedereen daar wel bij.

Het is een aantrekkelijke gedachte al zou ik wel willen weten hoe we een dergelijke samenleving met Popperiaans kleine stapjes kunnen bereiken, als we vertrekken vanuit onze huidige samenlevingsvorm. Misschien moet ik daar nog eens goed over nadenken — fijn!

Ad Zuiderent. We konden alle kanten op. Amsterdam: Querido, 2011.

2011-12-27T16:35:00.001+01:00

Ligt het aan mij, ligt het aan het klimaat in de vaderlandse dichtkunst, of ligt het aan de Poëzieclub? Alle mogelijkheden zijn open, maar ik houd het op de middelste mogelijkheid. De Poëzieclub werkt als een boekenclub: een paar keer per jaar sturen ze alle leden een recente dichtbundel die door een deskundige jury uitgekozen is. Dit is nu de tweede bundel in korte tijd die geschreven is door een zestiger en die terug lijkt te grijpen op klassiek vormen - klassiek in de zin van de oudheid. (De vorige was de bundel van Allard Schröder vorige maand.)

Die zestigers, die waren in poeticis de generatie van de ironie: als her rijmde en als het metrisch was, dan was dat grappig. Daar is geen sprake van in We konden alle kanten op. Er wordt trouwens ook niet echt gerijmd en er worden geen sonnetten geschreven. Maar de meeste gedichten zijn wel metrisch, of kun je in ieder geval lezen met een regelmatige afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen, en evenveel voeten in elke regel. Af en toe verwijst de dichter ook expliciet naar de oudheid;

Zing mij, ma, muze, het zeil van de overkant, zing
het landschap dat enkel gezongen uiteenwijkt, zing
als een zaag de wind van de zee, zing het zeilen,
zing de man van de zang die je zong in de geest;

Zuiderents thematiek in deze bundel is eerder Horatiaans kalm dan Homerisch schuimend. Het leven van een Nederlandse gepensioneerde intellectueel wordt geschetst: met je vrouw de krant delen en praten over het leed op de wereld. Op vakantie naar een beschaafd buitenland waar je wijn kan drinken. En fietsen, heel veel fietsen. onprettig is dat allemaal niet, en ook niet onprettig om over te lezen; die klassieke vorm past er goed bij.

Veel gedichten zijn bovendien geschreven in terzetten, groepjes van steeds drie dichtregels. Of het de bedoeling is, weet ik niet, maar ik denk bij die vorm aan Dante, de Goddelikke Komedie: In het midden van mijn levenspad gekomen, konden we alle kanten op. Sympathieke bundel.

Philip Roth. Zuckerman unbound. Audible, 2010 (1981)

2011-12-26T17:06:00.000+01:00

Zuckerman bound is al minstens het vijftiende boek van Philip Roth dat ik las. Dat is een beetle vreemd, gezien het feit dat Portnoy's complaint niet alleen nog steeds waarschijnlijk Roths beroemdste roman is, maar ook een roman waarop hij vaak teruggrijpt — en dat ik uitgerekend Portnoy's Complaint nogal vind, een enorme verongelukte scheldpartij op mensen die er ook niets aan kunnen doen door een personage met wie ik niet veel te maken heb.

Zuckerman bound gaat over de jonge joodse schrijver Nathan Zuckerman, die zojuist een boek geschreven heeft dat Carmovsky heet en dat nogal lijkt op Portnoy's Complaint: een boek over een aan seks verslaafde New Arkse joodse jongeman en diens gecompliceerde relatie met zijn jeugd. En Zuckerman bound is prachtig.

wat heb ik te maken met de problemen van een Amerikaanse schrijver die ineens een uiterst succesvol boek geschreven heeft? Ik deel niet eens zijn mensenhaat en zijn wantrouwen. Roth slaagt er desalniettemin in me zijn wereld in te trekken, waarin het lot van zijn schrijver op het eerste gezicht nog vooral komisch is: wat en luxeproblemen als je niet weet wat je met je geld aanmoet, en de krankjorumste lezer die je tegenkomt iemand is die in de jaren vijftig meedeed aan een tv-quizz en daarbij steeds alle antwoorden goed had tot de makers van het programma hem voorschreven dat hij nu eens van een niet-jood moest winnen. Maar gaandeweg en heel geleidelijk wordt de komedie steeds grimmiger: een man dreigt Zuckermans moeder te kidnappen en even later overlijdt zijn vader, met het woord bastaard op zijn lippen. Met andere woorden, gaandeweg ontdekt de schrijver hoeveel echt leed hij zijn lezers en vooral ook zijn familie met zijn komedie heeft aangedaan — en hij beseft dat die mensen er ook niets aan kunnen doen. Om zich aan het eind van het boek in een taxi te laten rondrijden door New Ark en te ontdekken dat de wijk waarin hij is opgegroeid geheel verloederd is.

Wat heb ik daar mee te maken? Ik ben geen succesvolle Amerikaanse romanauteur, maar wel een moderne westerse man die zich rond de kersttijd afvraagt wat hij aan alledaags geluk heeft laten liggen in de jacht naar succes — zoiets?

Misschien. Maar ik ben ook een lezer, en een die enorm houdt van komedie die omslaat om tragedie, misschien wel het mooiste wat er in een boek kan gebeuren: een lach en een traan, in die volgorde. Zuckerman unbound is het boek dat rechtvaardigt dat Philip Roth Portnoy's Complaint schreef.

Karl Popper. The open society and its enemies. Princeton UniversityPress, 1971.

2011-12-23T17:19:00.000+01:00

Boeken kun je om allerlei redenen lezen. Om de tijd te verdrijven. Om je blikveld te verbreden. Om ontroerd te raken. Maar het mooiste wat een boek kan bereiken is vast: dat het je wereld blijvend verandert.

The open society is wat mij betreft zo'n boek. Met een heleboel was ik het bij voorbaat al eens - bijvoorbeeld met de gedachte dat wetenschappelijke theorieën nooit meer kunnen zijn dan voorlopige benaderingen van de werkelijkheid - maar dat ik het ermee eens was komt misschien door de heilza,e invloed die Popper op mijn eigen leraren gehad heeft.

Maar er waren ook een aantal punten waarop ik me door Popper heb laten overtuigen. Ik had bijvoorbeeld nog nooit eerder zo'n heldere uiteenzetting gelezen over waarom we wat er in de samenleving gebeurt, niet zonder meer kunt reduceren tot de psychologie van de individuele leden van die samenleving (net zo min als je per ze die psychologie kunt reduceren tot de neuronen van het individu).

Een ander punt waarop ik me heb laten overtuigen is dat je eigenOok geen hooggestemde idealen moet hebben, in de politiek noch in bijvoorbeeld het onderwijs. In het eerste geval is het beter om te proberen zoveel mogelijk leed en ellende op te lossen en te voorkomen. En ook in het tweede geval is het al moeilijk genoeg om zo min mogelijk leed aan te richten bij de jonge eisen die onder je hoede zijn om een en ander ook nog eens te laten verpesten door de wens om hun 'persoonlijkheid volledig te ontplooien'.

Ik wil niet zeggen dat ik het tot vorige week met deze stellingen oneens ben geweest. Ik wil alleen zeggen dat ik ze voortaan in discussies actief zal verdedigen.

Het meest heb ik geleerd en genoten van de toon van het book: het persistent insisteren op rationaliteit, het voortdurend proberen om andermans én je eigen argumentatie zo veel mogelijk aan de oppervlakte te brengen en kritisch te bezien, het gevoel dat je krijgt dat je nergens voor moet terugdeinzen, al is het maar omdat je als individu toch nooit de waarheid in pacht kunt hebben, omdat de waarheid altijd alleen maar in samenspraak en kritisch debat aan de oppervlakte benaderd kan worden.

Ik heb het idee dat Popper langzaam maar zeker in de vergetelheid raakt. Dat komt misschien door zijn radicale afkeer van alle charisma. Hij is nog wel bekend om zijn wetenschapsopvatting, al wordt ook deze geloof ik door sommigen als 'achterhaald' beschouwd (zonder dat duidelijk wordt waardoor het dan precies achterhaald zou zijn). Mij lijkt hij ook als politiek denker, en zelfs als denker over moraliteit, nog altijd van groot belang.

Rob Wilson en Rhena Branch. Cognitive Behavioural Therapy for Dummies. Sussex: John Wiley and Son, 2006.

2011-12-18T18:49:00.001+01:00

Wat is de mens toch een wonderlijk wezen. Hoe moet je gelukkig worden? Je moet gezond eten, voldoende bewegen, vrienden maken, creatief zijn, zorgen dat je huis aan kant is, jezelf doelen stellen die ambitieus én haalbaar zijn. En er moet genoeg te lachen zijn.

Dat zijn enkele van de lessen van de cognitieve gedragstherapie, een populaire moderne psychologische therapievorm. Althans volgens het boek 'voor domoren' dat ik erover gelezen heb, of om nog preciezer te zijn: volgens de cheatsheet die er voorin zit.

Ligt dat allemaal voor de hand? Natuurlijk. Is het moeilijk om te doen? Natuurlijk niet. Waarom is dan niet iedereen gelukkig, of in ieder geval gelukkiger? Dat is een van de raadsels van het menselijke bestaan.

Ik heb mijn levenlang een grote afkeer gehad van psychologen — mensen die pretenderen dat ze de menselijke geest kunnen repareren alsof het een apparaatje is. Die weten dat er achter iedere neurose een problematische relatie met je ouders zit, en dat je daar dan a raison van 150 euro per uur voor een paar honderd uur aan moet werken.

Cognitieve gedragstherapie (of CBT) lijkt dan veel sympathieker, bijvoorbeeld omdat het veel nuchterder is: cognitieve gedragstherapeuten pretenderen niet dat ze alles weten of begrijpen, maar reiken een aantal beproefde technieken aan die meestal werken. Wat dat betreft lijken ze dus meer op gewone artsen, die ook helemaal niet per se pretenderen dat ze het menselijk lichaam doorgronden — ze weten alleen wat voor medicijnen er door het wetenschappelijk onderzoek heengekomen zijn.

De methode van CBT is bovendien zelf ook sterk empirisch: je wordt uitgenodigd op een rijtje te zetten waarom je, bijvoorbeeld, onredelijk boos wordt, of angstig, of geagiteerd. CBT gaat ervanuit dat die emoties mede veroorzaakt worden door een bepaald geloof over jezelf of over anderen dat je hebt (laten we zeggen: 'ik doe alles altijd verkeerd') en degene die de therapie doet wordt uitgenodigd om experimenten te bedenken om dat geloof in de praktijk te testen.

Dat het zo nuchter is, is natuurlijk heel prettig. Als therapie lijkt het me prettig — mocht ik me de komende jaren onder behandeling stellen, dan zal ik zeker naar CBT vragen. Als theorie is het minder bevredigend (er is eigenlijk geen theorie, alles wat werkt wordt aangeroepen), al roept het wel allerlei interessante vragen op. Wat zegt het over de mens dat hij gemiddeld genomen gelukkiger wordt als hij actief en creatief is? Hoe kan het toch dat een mens zijn eigen gevoelens kan beïnvloeden, als hij er maar zin in heeft? En: als dit allemaal echt werkt, moet CBT dan niet onverwijld een verplicht schoolvak worden?

Graham Greene. The end of the affair. Random House, 2010 (1951).

2011-12-11T13:10:00.001+01:00

The end of the affair is doortrokken van nostalgie naar jaren die in bijna alle opzichten de erschrikkelijkste waren die Europa ooit heeft meegemaakt: de vroege jaren veertig. Je zal in die jaren maar verliefd zijn geweest op een getrouwd vrouw, je zal in die jaren maar een Londense getrouwde vrouw zijn geweest, verliefd op een ander en zoekend naar God. En je zal bij dat alles, man of vrouw, dan ook nog eens zo tekort schieten dat je wel liefde wil, maar deze niet echt kunt bereiken? Dat je als man een privé-detective achter je ex-minnares moet sturen, zogenaamd om haar man te helpen, maar eigenlijk omdat dit de enige manier is om haar te bereiken? Dat je als vrouw via een prediker van het atheïsme je achter God moet verschuilen omdat je de echte mannen niet aankunt?

Op het internet staat een mooie psychologische analyse van het roman, door twee Nederlandse psychiaters (van wie er een ook Nederlands gestudeerd heeft). Ze maken vooral veel duidelijk over Sarah, de vrouw. Haar moeder heeft na de dood van vader een lange rij minnaars versleten en Sarah heeft zich daardoor nooit aan een echte vader kunnen hechten. Vandaar dat ze zich nu ook niet aan een eigen minnaar hechten kan, terwijl ze wel naar een vader, nee, een Vader blijft hechten.

Wat de psychiaters over Bendrix, de minnaar, te zeggen hebben, vind ik minder overtuigend, maar anderzijds: terwijl ik The end of the affair las, verplaatste ik me veel meer in Bendrix en zag Sarah eigenlijk alleen als het object van liefde en verlangen en nostalgie en woede. Zoals er ook over Henry, de echtgenoot, die het allemaal maar laat gebeuren en na Sarahs dood zelfs Bendrix in huis neemt, vast psychologisch nog veel meer te spitten valt. Waarom verstopt hij zich in het werk? Waarom wil hij ook na haar dood nooit meer een nieuwe vrouw?

Dat is het prachtige van The end of the affair: niet de stijl, niet de religieuze boodschap, maar de psychologie, de enorme kluwen menselijke gevoelens en menselijke verhoudingen die Greene in een betrekkelijk kort bestek presenteert. Waarbij het mooiste misschien nog wel is: dat de katholieke schrijver zelf een conclusie lijkt te trekken (hoe je ook worstelt, je komt om God niet heen) die je als lezer helemaal niet hoeft te delen. Dan raak je volgens mij aan de waarheid: iedereen kan er op zijn eigen manier tegenaan kijken, er is niet één juiste interpretatie van de voorgestelde scènes.

Ramsey Nasr. Mijn nieuwe vaderland. Gedichten van crisis en angst. Amsterdam: De Bezige Bij, 2011.

2011-12-09T17:36:00.001+01:00

Ramsey Nasr is sinds een paar jaar de Dichter des Vaderlands. Ik heb hem weleens voor horen dragen en af en toe een gedicht in de NRC gelezen, maar deze bundel was de eerste van hem waar ik me in verdiept heb. Hij blijkt in zijn titel vooral het stuk 'Vaderland' heel serieus te nemen.

De vraag is of dat wel echt kan bestaan, een Dichter des Vaderlands. Toen Gerrit Komrij de waardigheid als eerste Nederlander bekleedde, in januari 2000, kon je de naam nog makkelijk als ironisch begrijpen: we leefden nog in een tijd van groot optimisme en een daarmee samenhangende distantie van kwesties als de nationale identiteit.

Dat kan kennelijk inmiddels niet meer. Die nationale identiteit is inmiddels een van de belangrijkste zaken die er zijn, als je de moderne politici mag geloven. Het Vaderland is weer uiterst gewichtig geworden.

Tegelijkertijd trekt dat Vaderland zich maar weinig aan van de dichters, bundels worden niet meer gekocht en tijdschriften worden afgeschaft. Omgekeerd laten de dichters zich ook nog steeds niet veel aan dat vaderland gelegen liggen, wat zouden ze ook, ze zijn toch zeker Horatius niet! Die had nog de dichterlijke taal om dit soort openbare zaken te bezingen, daar is de dichtkunst eigenlijk al eeuwenlang van afgedreven.

Nasr is maatschappelijk betrokken en verontrust door wat er in deze jaren allemaal overal om ons heen gebeurd. Dat is niet zo gek, dat is te prijzen. Het levert misschien vooral gelegenheidsgedichten op, maar je kunt zeggen dat dit ook precies is wat we verwachten van onze Dichter des Vaderlands. Het vreemde vind ik echter dat hij het allemaal zo nationaal ziet, zo als een crisis die zich speciaal binnen de landsgrenzen van Nederland afspeelt. "ik leef in en land / waar de dierenvriend besluit / uit goedheid een andere mens neer te knallen" schrijft hij dan, en: "ik leef in een land / waar de vrome gelovige besluit / uit eerbied het mes in de ketter te planten". Dat zijn allebei naar mijn smaak tamelijk zouteloze beschrijvingen van wat er met Fortuyn en Van Gogh gebeurd is, maar vooral: er wordt net gedaan alsof dit alles iets vreselijk naars is van Nederland, dat speciaal ons land onderscheidt van andere landen. Dat geklaag, dat oprechte gekanker op het eigen land, is volgens mij net zo oud en belegen als het nationalisme zelf.

Ik voel me geloof ik te weinig verbonden met 'het eigen land' om me over dit soort kwesties meer op te winden dan over de Noor Breivik.

Het best is Nasr als hij dat getob over het Vaderland laat voor wat het is en durf om gewoon en alleen maar Dichter te zijn. In zijn cyclus over het schilderij De dame met de weegschaal van Vermeer bijvoorbeeld:

Enkel de bezoekers veranderen. Zij verplaatsen nu en dan de organen
staan stil in hun gesloten systeem van verf en marterharen
openen het raam, spelen luit of gitaar, lezen brieven, scheken melk
of staan bijna levendbarend in de Hollandse kamer.
Zoals deze dame.

S.J. Watson. Voor ik ga slapen. Amsterdam: Anthos, 2011.

2011-12-09T14:51:00.001+01:00

Vertaling: Caecile de Hoog

Ik heb geen principes als ik lees. Zojuist heb ik zojuist voor het eerst het label 'thriller' aangemaakt voor dit bericht op mijn weblog. Omdat ik al jarenlang nauwkeurig ieder boek dat ik uitgelezen heb hier beschrijf, kan ik toch wel concluderen dat ik zelden thrillers lees. Maar dat is niet omdat ik een principieel bezwaar heb tegen zulke boeken: ze interesseren me alleen kennelijk niet genoeg om er vaak naar één te grijpen.

Met Voor ik ga slapen was dat om twee redenen anders. In de eerste plaats: het werd een paar weken geleden om niet helemaal duidelijke redenen (reclame? menslievendheid?) gratis aangeboden op de website van de NRC. In de tweede plaats gaat het over een onderwerp dat mij enorm interesseert: het geheugen.

Het verhaal is voor een deel geïnspireerd door het lot van Clive Wearing, de Britse musicus die geen enkele herinnering meer opslaat en daardoor voortdurend het gevoel heeft dat hij nu net wakker geworden is en eindelijk weer echt leeft. Christine, de hoofdpersoon van dit verhaal, is ook ooit door een dergelijke fase heengegaan, maar heeft inmiddels een iets andere vorm van die conditie: haar herinneringen blijven de hele dag bestaan, maar 's ochtends wordt ze weer wakker en is ze alles van de voorafgaande twintig jaar vergeten. Is de man naast wie ze wakker wordt, echt haar echtgenoot, zoals ze beweert? En heeft ze een zoon, die ze vervolgens zonder het te weten in Afghanistan verloren heeft? Waarom laat haar beste vriendin nooit meer iets van haar horen? En de arts die haar in het geheim behandelt en haar uiteindelijk aanraadt om een dagboek bij te houden, is die wel te vertrouwen? Gaandeweg komt Christine er door haar geheime dagboek achter dat niet iedereen de waarheid tegen haar zegt.

Ik ben al decennia geïnteresseerd in het lod van Clive Wearing: hoe is het om zonder geheugen te leven? En sowieso vind ik dat hele fenomeen geheugen waanzinnig interessant: hoe is dat toch mogelijk, dat je je ogen sluit en ineens weer met je eerste vriendinnetje door de polder wandelt (of nou ja, zo is het eigenlijk ook weer niet precies, maar dat je in ieder geval allerlei details weer weet). Het aardige van deze verhaalvorm is bovendien dat je als lezer echt letterlijk precies zoveel weet als de hoofdpersoon — je krijgt alles te weten uit het dagboek van Christine, net zoals zijzelf iedere dag weer leert wat er eerder gebeurd is uit datzelfde dagboek. In zekere zin gaat Voor ik ga slapen dus ook over lezen, over hoe je een werkelijkheid opbouwt uit de woorden die er voor je staan — op zich ook alweer zo'n wonderlijk verschijnsel, als je erover nadenkt.

Over lezen gesproken: Voor ik ga slapen was voor mij een echte pageturner. Ik zat de afgelopen dagen heel veel achterin taxis en in vliegtuigen, en heb het boek op mijn iPhone gelezen, omdat ik in de eerste taxi vergeten was om iets anders te lezen uit mijn tas in de kofferbak te halen. Het boek had op de iPhone bijna 2000 'bladzijden', in het letterformaat dat ik gekozen had. Ik heb ze allemaal ademloos omgeslagen. Het kan dus wel, met thrillers.

Jeroen Brouwers. Mijn Vlaamse jaren. Amsterdam: De Arbeiderspers, 1978.

2011-12-05T08:13:00.001+01:00

Deze week bestaat het Vlaamse tijdschrift Over taal vijftig jaar en ik ga daarom in Gent iets vertellen over hoe er in Nederland vijftig jaar lang naar de taal in Vlaanderen gekeken is. Ter voorbereiding daarop las ik Jeroen Brouwers.

Dat viel niet mee.

In de jaren zestig en zeventig bestond er nog geen internet. Wat moest men toen met de sentimenten die je nu overal in het commentaar-doosje onder willekeurig welk artikel kwijt kan? Men noemde die polemiek en publiceerde hem in kranten of bij De Arbeiderspers. Zowel schrijver als lezer kregen dan het prettige gevoel dat er iemand eens even flink de waarheid werd gezegd, zonder dat de aanleiding nu verder zo vreselijk belangrijk was. Bovendien: het was 'mooi' opgeschreven, en dus diende je ook nog een hoger cultureel doel met je leedvermaak.

De eerste twee delen van Mijn Vlaamse jaren ('Groetjes uit Brussel' en 'Zonder trommels en trompetten') zijn nog saai, al bieden ze een aardig inkijkje in de geest van de polemist: iemand die in de jaren zestig in Brussel rondloopt en helemaal gedrenkt is in de literatuur: kijk, op deze hoek rookte Elschot een sigaretje, en daar haalde Greshoff zijn neus op, en Siegfried van Praag woont hier om de hoek, al heb ik hem nog nooit ontmoet. Wat is dat voor geestesgesteldheid - dat je van literatuur houdt, maar alleen van Nederlandse literatuur? Over een schrijver in enige buitenlandse taal hoor je hem niet, vol als hij is van Ter Braak en Du Perron en Hermans en Mulisch.

Wie in zo'n klein wereldje leeft, moet het op zeker moment ook wel benauwd krijgen. Dat gebeurt dan ook tien jaar later, als Brouwers flink om zich heen begint te meppen in een 'pamflet' tegen Julius Weverbergh, uitgever en schrijver. Brouwers werkte jarenlang voor hem; zijn werk was kennelijk om het Nederlands van Vlaamse schrijvers te corrigeren. Dit is ook meteen zo'n beetje de polemische strekking van het geschrift: dat Vlaamse schrijvers kennelijk gecorrigeerd moeten worden.

Waarom dit zo vreselijk erg is, wordt niet toegelicht. Zelfs als Brouwers niet overdrijft, en hele stukken door redacteuren herschreven moeten worden, is niet meteen duidelijk wie daar dan precies het slachtoffer van is. De lezers hebben een mooi boek, dat ze lekker kunnen lezen. Als dit mooie boeken opleverde, wie maalt daar dan om? Hooguit kan degene die herschreven heeft, zich miskend voelen omdat zijn naam niet op de kaft staat. Als ik het goed zie was dat voor Brouwers ook het grote probleem, dat Jos Vandeloo bejubeld werd, en hij niet.

Maar als ik ook even gemeen mag zijn: volgens mij had Brouwers beter herschrijver kunnen blijven. Voor zover ik zijn werk ken, is hij typisch iemand voor zo'n positie: veel inhoud heeft hij niet, maar hij kan wel alles wat er gezegd moet worden op twintig verschillende manieren opschrijven. Dat laat hij onder andere in dit boek zijn: het zijn allemaal stijloefeningen, dan weer eens een passage van Multatuli, dan weer een van Hermans. Dat gecombineerd met de inhoud van, pakweg, Jos Vandeloo, had heel veel mooie boeken moeten opleveren. Helaas heeft Brouwers zijn talent vermorst doordat hij zijn eigen naam zo graag ook op de kaft van boeken wilde zien verschijnen.

Had het internet in de jaren zeventig al bestaan, dan had Brouwers gewoon voor Weverbergh kunnen blijven werken, om zich 's avonds anoniem uit te leven op zijn eigen weblog, of dat van iemand anders.

Peter d'Hamecourt. Vladimir Poetin. Het koningsdrama. Schoorl: Conserve, 2011.

2011-12-04T07:18:00.001+01:00

Wie is de man toch die in Rusland nu al bijna twaalf jaar aan de macht is, en zich opmaakt om vandaag (met de verkiezingen voor de Doema) een nieuwe periode van nog eens twaalf jaar in te luiden die dan volgend jaar zou moeten beginnen? Wat drijft hem? Je weet het niet, en je komt er ook niet echt achter als je Peter d'Hamecourts informatieve boek Vladimir Poetin. Het koningsdrama leest.

D'Hamecourt heeft, zonder overdrijving, geen goed woord over voor Poetin, maar eigenlijk ook niet heel veel slechte woorden. Ja, 'onbeschaafd' en 'meedogenloos', en vooral dat laatste is natuurlijk al erg genoeg voor de leider van een land. Verder duikt het beeld op van een man die weinig opheeft met het gedoe van democratie, die gemakkelijk is in de dagelijkse omgang, die van mooie kleren houdt. Maar wat drijft hem dan? Waarom wil hij zo graag zo absurd veel macht hebben? Ik krijg niet de indruk dat hij nu persoonlijk enorm bloeddorstig is - hij is toch vooral enigszins nietszeggend, eerder een pion in iemand anders' schaakspel.

Maar misschien is dat wel zijn grootste talent. D'Hamecourt beschrijft bijvoorbeeld hoe Poetin vorig jaar bij de grote bosbranden op zeker moment op de tv verschijnt om zogenaamd achter de stuurknuppel van een blusvliegtuigje plaats te nemen — iets wat hij officieel niet eens mag, omdat hij geen vliegbrevet heeft. Naast hem zit de echte piloot net te doen of hij vol bewondering is voor de heldenmoed van de premier. Je denkt dan: zo gaat het in de rest van Poetins leven ook wel, hij is de onbenul die door de piloten naar voren wordt geschoven om in beeld aan het stuur te gaan zitten. Maar de échte Macchiavelliaanse machthebber is natuurlijk degene die zichzelf op die manier naar voren schuift als degene die de macht alleen maar in handen lijkt te hebben, terwijl hij dat in werkelijkheid ook echt heeft.

Bitter is D'Hamecourt, bitter en woedend, zoals waarschijnlijk iedereen zou worden die de situatie in dat prachtige land al zo lang van nabij bekijkt. Zijn woede stijgt gaandeweg in het boek, dat min of meer chronologisch de opkomst van Poetin beschrijft, en dat komt zijn stijl eerlijk gezegd ten goede. In het begin is het af en toe nog wat rommelig, en moeilijk om precies te volgen, maar na een paar hoofdstukken wordt het allemaal strakker en begin je te delen in de verontwaardiging.

Wat mij betreft mag die ook nog worden uitgestrekt naar de vele politieke vrienden die Poetin in het Westen gemaakt heeft: Berlusconi, Bush, maar vooraan op het lijstje vooral: Gerhard Schröder, de voormalige Duitse bondskanselier die volgens d'Hamecourt zakelijk betrokken is bij het Poetin-concern. Daar had ik graag wel meer over willen lezen, want op zo'n moment komt het voor mij - als erg Westerse lezer - wel heel erg dichtbij en begint mijn bloed bijna net zo wild te koken als wanneer ik lees over de schandalige manier waarop Poetin de gijzeling in Beslan oploste en daarbij duidelijker het belang van de Russische staat voor ogen had dan die van de schoolkindertjes die gevangen zaten.

Het grote probleem in Rusland is, volgens d'Hamecourt, het ontbreken van een burgerlijke maatschappij. De gemiddelde Rus kan het te weinig schelen, of is te weinig georganiseerd, of in het algemeen te wanhopig, om zich teweer te stellen tegen de boevenbende die hem regeert. Tegelijkertijd: wie weet wat die bende gaat doen als het niet langer voldoende blijkt om een schijndemocratie op te houden en zwaarder middelen nodig blijken? Als je Een koningsdrama gelezen hebt, kun je alleen maar hopen dat de beschaving dan toch wint.

Robert Alter. The Five Books of Moses. New York / London: W.H. Norton, 2004.

2011-12-02T21:00:00.001+01:00

Van de 'vijf boeken van Mozes' — het begin van de bijbel, de Pentateuch, de Torah — had ik alleen Genesis ooit helemaal gelezen. En dat dan meteen een paar keer, want Genesis, dat is voor mij het oude testament: vol wonderlijke verhalen over een tijd dat de gehele mensheid nog één familie is, die opgroeit in een wonderlijk verbond met een God die zij niet hebben uitgekozen maar die hen omgekeerd 'verkoren' heeft. De andere vier boeken Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium, had ik nooit helemaal uitgelezen: te taai, met al die regels, die eindeloze beschouwing over hoe het Tabernakel volgens God gemaakt moet worden en daarna hoe het door de Joden wordt gemaakt (precies zoals God zei dat het moest).

Wel kocht ik een jaar of zes geleden via internet deze Amerikaanse vertaling, die toen net verschenen was, omdat hij me ideaal leek: gemaakt door een echte geleerde, iemand die uitstekend Hebreeuws lijkt te kennen en tegelijkertijd een letterkundige is.

En dan nog heeft het boek zeven jaar in de kast gestaan.

Af en toe keek ik ernaar en dacht: ooit haal ik jou uit je luxe-cassette. Tot het vorige maand ineens zover was. Ik kan niet eens goed zeggen waarom, maar ik zag The Five Books of Moses staan en heb nu de ruim duizend pagina's doorgelezen.

Deze editie bestaat vooral uit voetnoten: over het algemeen nemen die meer dan de helft van iedere bladzijde in beslag. In zekere zin bestaat hij zelfs helemaal uit voetnoten, want de vertaling is ook een soort voetnoot. Alter is zo verrukt over het oorspronkelijke Hebreeuws, dat hij er nooit te ver van wil afwijken. Als de bijbel verschillende woorden gebruikt voor seksuele gemeenschap met een slavin dan met een vrouw of met iemand met wie een man het voor het eerst doet, zoekt Alter ook naar dat soort woorden. Als er een woordspeling wordt gemaakt, wat zonder humoristische intenties nogal vaak gebeurt, probeert Alter die woordspeling ook te maken. Dat zorgt ervoor dat het Engels soms tamelijk vreemd wordt, een soort Hebreeuws met Engelse woorden.

Maar dat is eigenlijk wel zo prettig. De wereld van Mozes en zijn boeken is ons in de eenentwintigste eeuw onherroepelijk vreemd. Wat al die wetten en geboden nou moeten, ik geloof dat we daar nooit meer achter zullen komen. Waarom God gaandeweg in deze boeken verandert van iemand die nog tamelijk goedmoedig de mens schept tot een woedend en naijverig heerser over het volk dat hij veertig jaar in een betrekkelijk kleine woestijn laat rondzwerven — het zal wel voor altijd in duisternis gehuld zijn. Een zogenaamd toegankelijke vertaling helpt daarbij niets; de taal is zeker niet de enige belemmering, en misschien niet eens de grootste, bij het benaderen van dit document uit lang lang vervlogen tijden.

Heeft het me verrijkt dat ik de vijf boeken van Mozes nu gelezen heb (waarbij ik eerlijk gezegd sommige van die gedetailleerde passages toch tamelijk snel ben doorgevlogen)? Wie zal het weten? Ik geloof dat ik in ieder geval het monotheïstische geloof wat beter begrijp, het Joodse vooral, de wanhopige worsteling met een God die helemaal niet onvoorwaardelijk van je houdt, maar eisen stelt, je voortdurend beproeft met af en toe zeer wreed lijkende eisen. En door de vertaling van Alter heb ik bijna Hebreeuws kunnen lezen, dat had ik ook niet willen missen.

Giovanni Filocamo. Il matematico curioso. Milano: Kowalski, 2010

2011-11-28T12:34:00.001+01:00

Wiskundeboeken zijn zo te zien populair in Italië, de laatste jaren. Wat voor sociologische verklaring je daarvoor zou kunnen geven, ik weet het niet, althans ik kan van alles verzinnen dat perfect van toepassing zou zijn (in tijden waarin mensen politieke en maatschappelijke corruptie beginnen te voelen, krijgen ze een hang naar de zuiverheid van de wiskunde), maar zodra je zoiets empirisch gaat bekijken, zakken dat soort analyses meteen door hun hoeven: gaat publieke belangstelling voor wiskunde samen met maatschappelijke onrust? Nee. Zijn onrustige samenlevingen bijzonder gevoelig voor wiskunde? Ook niet.

Ik heb zelf in ieder geval het afgelopen jaar enkele populair-wetenschappelijke boeken over wiskunde gelezen. Il matematico curioso, een boek van de jonge Italiaanse natuurkundige Giovanni Filocamo. Ik deed dat voor een deel ook om oneigenlijke redenen: ik wil mijn Italiaanse woordenschat wat vergroten en daarom wat meer Italiaanse boeken lezen over allerlei onderwerpen.

Il matematico curioso leek daarvoor een geschikt boek: de wiskunde is zeer eenvoudig, ik heb geloof ik niets gelezen dat ik niet al eens gelezen had. Tegelijkertijd is dat geloof ik ook het nadeel: dit boek is van vorig jaar en stamt dus van midden in de vloed aan Italiaanse of in het Italiaans vertaalde boeken en het biedt weinig nieuws. Het recept: de auteur neemt zaken uit het dagelijks leven en legt uit hoe daar toch ook een wiskundig kantje aan zit. Dat dagelijks leven is in dit geval dan weliswaar Italiaans — er staat bijvoorbeeld een beschouwing in over de vraag hoe je zo sterk mogelijke koffie maakt. Maar het blijft oppervlakkige wiskunde over niet erg opwindende gebeurtenissen en opgeschreven in een stijl die leesbaar is en helder, maar ook niet meer dan dat. Il matematico curioso wil zelf geen leerboek zijn, maar is wel volgens de boekjes geschreven. Gelukkig dat ik dan ook een heel ander doel had: zoveel mogelijk nieuwe woorden leren. Typisch een schools doel, en daar is Filocamo de juiste auteur voor.

Karl Popper. Unended Quest An Intellectual Autobiography. London: Routledge, 2009 (1992).

2011-11-24T22:47:00.001+01:00

Karl Popper was naar eigen zeggen op zeker moment 'de gelukkigste filosoof in Engeland die ik ken'. Dat geloof je als lezer van deze autobiografie graag, want het geluk van de filosofie spat van de pagina's af — bijvoorbeeld doordat Unended Quest als autobiografie totaal mislukt. Over Poppers vrouw komen we bijvoorbeeld weinig meer te weten dan dat ze zijn boeken overtypte; of ze kinderen hadden, weet je niet. Had hij vrienden, huisbazen, collega's? Je komt het niet te weten? Gaf hij weleens college, trad hij weleens in het openbaar op, ging hij weleens bij zijn moeder op visite? Wie dat soort dingen wil weten, kan in Unended Quest niet terecht.

Hij probeert het wel, in de eerste bladzijden van het boek vertelt hij nog wel wat over zijn ouders, al is het niet veel. Maar al heel snel geeft hij het allemaal op en wijdt zich alleen nog maar aan zijn werk en zijn ideeën. Zelfs die behandelt hij trouwens niet autobiografisch; over de manier waarop ze tot stand kwamen of zich ontwikkelden, komt de lezer maar weinig te weten. Het is alsof ook die ontwikkeling er voor de bejaarde Popper niet toe deed. Hij keek namelijk niet terug, hij probeerde alleen maar nog steeds dieper te kijken.

Wat een genot moet het zijn geweest om zo van denken te houden. En dan zo goed en zo helder te kunnen denken. Poppers ideeën over wetenschap en over de samenleving zijn vanuit een bepaald oogpunt weinig spectaculair en tegelijkertijd zo precies juist als weinig gedachten van anderen.

Mensen vinden Popper daarom weleens saai. Ik kan me herinneren dat W.F. Hermans zoiets weleens gezegd zou hebben (die daarom de voorkeur gaf aan Wittgenstein) en in ieder geval zei een Facebook-vriend het onlangs tegen mij toen ik opmerkte dat Popper de redelijkste mens ooit was: zou je dat willen zijn, de redelijkste mens ooit?

Ik geloof dat ik dat inderdaad best zou willen zijn. Het lijkt me ook helemaal niet saai, zo zeer samenvallen met zulk goed werk.

Allard Schröder. Het meisje met de afstandsbediening. Amsterdam: De Bezige Bij, 2011

2011-11-16T17:37:00.001+01:00

Er wordt een spelletje met ons gespeeld. Op het omslag van Het meisje met de afstandsbediening staat een tekst waarin onder andere staat: "Allard Schröder heeft een veelzijdig oeuvre op zijn naam staan, dat bestaat uit romans, novellen, verhalen, vertalingen en essays. [...] Schröders poëzie is tegelijk ernstig en vrolijk, maar altijd lyrisch geschreven in een breed scala van stijlen en thema's, die onder de soepele pen van de ervaren auteur tot een eenheid zijn gesmeed."

Dat moet een parodie zijn, met die soepele pen van de ervaren auteur en dat tegelijk ernstig en vrolijk, maar altijd lyrisch. Dat kan een mens toch niet allemaal serieus menen, zoveel oubolligheid bij mekar, en dan tegelijk ook nog bij een gerenomeerde (om niet te zeggen: ervaren) literaire uitgever als De Bezige Bij werken?

En dan het nawoord, waarin de dichter dingen zegt als 'In al die jaren dat ik proza en essays schreef, heb ik ook wel eens een gedicht gemaakt, meestal op momenten dat ik niets dringends om handen had of gewoon omdat het andere werk even niet wilde vlotten.' Wie schrijft er zoiets? En dan de toespraak die Kees 't Hart hield bij het verschijnen van deze bundel en waarin hij doet alsof dit een soort ironie is en Schr&oul;der feitelijk de belangrijkste dichter die er rondloopt.

Ik kan het allemaal niet plaatsen. De gedichten lezen helemaal niet als het werk van een zeer belangrijk dichter en belangrijker nog: ook niet als werk van iemand die dat pretendeert te zijn. De gedichten zijn allemaal leesbaar, zeker, en soms ook fraai. Mijn favoriet is het 'Supermarktgedicht':

Supermarktgedicht
Eindeloze rijen bomen in blik daar blinkend staan,
waar traag het karretje langs de schappen rijdt
waar cornflakes, bruine suiker, sudderlappen
tot aan wollig witbrood en de doodvermoeide moeder:
haar handen bij de fijne vleeswaren op de tast,[...]

De vorm is heel klassiek, het zou een satire van Horatius kunnen zijn, en de inhoud modern, zonder ironisch te worden. Ironisch wordt Schröder sowieso niet in deze gedichten, voor zover ik kan nagaan, en klassiek is hij vaak. In het nawoord legt hij uit dat sommige gedichten ontstonden als vingeroefeningen bij het vertalen van Latijnse dichters en dat geloof ik graag (al vind ik de gedichten die hij dan aanwijst niet de sterkste in de bundel.) Al met al is het een prettige bundel met mooie gedichten. Hoe moeten we dan de vreemde toon van het omslag en het nawoord verklaren? Ik neem aan dat 't Hart zelf ironisch was toen hij dat nawoord zo begon te interpreteren, dat hem zelf die vreemde, ouderwetse toon zelf ook was opgevallen. Zou Schröder zich een beetje schamen voor deze gedichten en daardoor zo vreemd gaan doen? Ik zou ook eens kennis moeten nemen van zijn proza, maar in ieder geval kan hij met deze gedichten heus voor de dag komen.

Pieter A.M. Seuren. Chomsky's Minimalism. Oxford: OUP, 2004.

2011-11-13T18:48:00.001+01:00

Noam Chomsky, dat weet iedereen, is al decennialang een centrale figuur in de taalwetenschap. In het bijzonder de leer van de zinsbouw, de syntaxis, heeft hij heel belangrijk gemaakt en nog steeds is het binnen die syntaxis zo dat iedereen naar Chomsky kijkt: sommigen vol bewondering en anderen vol afschuw, maar iedereen kijkt.

Iemand die zo vol afschuw kijkt is Pieter Seuren, inmiddels alweer geruimte tijd emeritus hoogleraar in Nijmegen. In 2004 schreef hij een soort pamflet tegen Chomsky en de laatste versie van diens theorie, het zogenoemde minimalisme.

Seuren laat geen spaan heel van dat minimalisme van Chomsky: de theorie zit volkomen onlogisch in elkaar, vanuit wetenschapsfilosofisch oogpunt bekeken is het een warboel, er bestaan geen feiten die deze theorie wel kan verklaren maar andere niet, terwijl omgekeerd andere theorieën wel allerlei feiten kunnen verklaren waar het minimalisme niets mee kan, enz. Maar bovenal is het boek een persoonlijke aanval op Chomsky: de man is oneerlijk, megalomaan, en onwetenschappelijk, een warhoofd en een bedrieger. Het wordt allemaal in net iets keuriger bewoordingen gezegd, maar het komt er wel op neer.

Ik ben wel taalkundige, maar op het gebied van de syntaxis niet veel meer dan een geïnteresseerde leek. Het lijkt mij dat Seuren her en der best een punt kan hebben, maar dat hij zichzelf overschreeuwt. Je ziet hem achter zijn schrijfmachine zitten met een rood hoofd dingen aankruisend in het boek van Chomsky waar hij zich verschrikkelijk aan ergert en dat hij nu eens goed recht wil zetten. Vandaar dat dezelfde passages een paar keer terugkomen, zelfs met hetzelfde commentaar erbij. Vandaar dat Seuren ook allerlei voorbeelden uit de eigen taalkundige keuken geeft over hoe het beter kan.

Het is een merkwaardig boek, maar er bestaan er meer van in dit genre: woedende anti-Chomsky-boeken (ze bestaan ook over Chomsky's politieke werk, waarin hij een zeer links standpunt pleegt aan te nemen, maar daar heb ik het nu niet over). Veel ervan komen van mensen die in de jaren zestig jong waren en bij Chomsky studeerden. Zij ontwikkelden op zeker moment een eigen loot in de Chomskiaanse theorie, maar Chomsky drukte deze met hardhandig retorisch geweld de kop in. Het lijkt net alsof deze mensen hem dat nooit vergeven hebben, alsof ze de rest van hun leven hebben laten bederven door een enorme afkeer van die man en zijn ideeën en zijn manier van doen.

Het is vooral jammer, omdat sommige van de bezwaren helemaal niet zo gek zijn. Zo is Chomsky vaak wel heel achteloos met gegevens die lijken te weerspreken wat hij te beweren heeft en maakt hij soms wel heel grandioze claims op basis van observaties die niet helemaal duidelijk zijn. Toch is hij, ben ik bang, uiteindelijk toch een heel wat meeslepender denker dan zo iemand als Pieter A.M. Seuren.

Lucebert. op mijn rug rust de wind. drie voordrachten uit 1949. Rimburg: Huis Clos, 2011

2011-11-09T15:27:00.000+01:00

Met mijn vriend W. heb ik het de afgelopen maanden veel over waanzin gehad. Een gek - een psychoot om precies te zijn? - ziet de wereld anders, maar wat betekent dat? Om te beginnen weet niemand wat de werkelijkheid is. Hoe langer en dieper je nadenkt over de eenvoudigste dingen – de tijd, de ruimte, de taal – hoe duidelijker het wordt dat we eigenlijk niets begrijpen en niets weten. Normaal zijn betekent volgens W.: je daarom vasthouden aan conventies. Je observeert de klok en de kalender en je pretendeert daarmee, ook voor jezelf, dat je daarmee weet wat tijd is, ja, deze zelfs onder controle hebt.

Waanzin betekent dat je die conventies om wat voor reden dan ook verliest. Je spiegelt je gedachten niet meer aan die van anderen, je komt ineens los te staan, en komt in het moeras van de onzekerheid. Meteen beginnen gekken hun eigen zekerheden te creëren, die los staan van de conventionele: dat is de waanzin. De mystiek lijkt in deze visie veel op de waanzin: ook daar raak je los van al die conventies en kom je terecht in de absolute vrijheid.

In eerste instantie spraken we vooral over dit onderwerp omdat W. er een boek over aan het schrijven is. Inmiddels is het mij beginnen te fascineren. En zoals dat gaat: ineens zie ik overal bevestiging voor die stelling van W.

Ik kocht zondag op een boekenbeurs bijvoorbeeld op mijn rug rust de wind, een fraai uitgegeven boekje met drie nog niet eerder uitgegeven lezingen van Lucebert aan het eind van de jaren veertig. Vooral in de laatste lezing, die hij gaf voor studenten van de Rietveld Academie (die toen nog niet zo heette) geeft Lucebert een fascinerend inkijkje in zijn denken over zijn eigen poëzie. Er zijn hemelse dichters, zegt hij, en aardse dichters. Maar er zijn ook helse dichters, dichters van het riool:

"Wij hebben uiterst geraffineerd hygiënisch ingerichte wc's, maar we hangen er het liefst verjaarskalenders in op om toch vooral de tijd en de economie niet te vergeten. De riolen, in godsnaam natuurlijk, blijven buiten ons gezichtsveld, we zijn als de dood zo bang voor de riolen, ik zeg, als de dood zo bang. Want in de onderwereld, in de hel alleen heeft eenieder de kans de duivel of zijn dood z'n nek om te draaien. Daarboven, boven de riolen, in de geordende samenleving, hoor je alleen maar de centen rammelen.

In een begeleidend essay wijst de Lucebert-kenner Jan Oegema erop hoe dicht Lucebert hiermee in d buurt van Kierkegaard en de mystiek komt, maar voor hetzelfde geld kun je zeggen: in de buurt van de waanzin en mijn vriend W. Zelfs de kalenders waar we ons aan vastgrijpen (en de centen, ook zo'n conventie waarvan we met zijn allen doen alsof het echt iets is dat in de plaats kan staan van het ongrijpare begrip waarde) ontbreken niet. En daarmee wordt inderdaad ineens ook veel duidelijk over de poëzie van Lucebert, die almaar, almaar los wil breken van alle orde, terug de mystiek in, terug de waanzin in.

Quintus Horatius Flaccus. Verzamelde gedichten. Historische Uitgeverij, Groningen, 2003 (1e eeuw v. Chr.)

2011-11-08T16:00:00.001+01:00

Vertaling: Piet Schrijvers

Wanneer kun je zeggen dat je het verzameld werk van een klassieke dichter uit hebt? Voor de meeste mensen is zoiets natuurlijk geen probleem - het wordt het ineens als je een weblog hebt waarin je iets opschrijft over boeken die je zojuist hebt uitgelezen.

Het moment komt wat mij betreft in het geval van Horatius misschien wel nooit. Ooit heb ik hem geadopteerd als favoriete dichter, zonder eigenlijk veel van hem te weten. En jarenlang heb ik me beperkt tot wat waarschijnlijk allerwegen wel als de kern van zijn werk beschouwd wordt: de oden, waarvan ik heel veel flarden en sommige hele gedichten uit mijn hoofd ken.

Maanden geleden besloot ik dat ik de rest van zijn werk nu ook eens systematisch door moest nemen en dus begon ik op bladzijde 1 van Piet Schrijvers' vertaling van de Verzamelde gedichten die ik al jaren in huis heb — de vertaling is van 2003, het zou me niet verbazen als bleek dat ik ze toen ook gekocht heb.

Dat systematische heb ik niet heel lang volgehouden. Op een bepaald moment begin je toch heen en weer te springen, waarbij de verleiding voor mij groot was om steeds ergens in het midden uit te komen, bij de oden. In die gedichten legde Horatius zich erop toe om de Griekse lyrische dichtkunst van onder andere Sappho te evenaren. Hij deed dat door thema's uit die dichtkunst te nemen – de liefde, het verkieslijke van het simpele leven op het land – en die in allerlei tamelijk ingewikkelde versvormen te gieten die Latijnse equivalenten moesten zijn van de ingewikkelde vormen die zijn voorgangers in het Grieks hadden gebruikt: ingewikkelde patronen van lange en korte lettergrepen, met soms voor iedere versregel weer een andere maat.

Veel van Horatius' andere werk zit eenvoudiger in elkaar: lange en korte lettergrepen wisselen elkaar af, en iedere regel heeft hetzelfde patroon als de vorige en de volgende. De onderwerpen zijn ook vaak wat alledaagser: scheldkannonades op aftandse wijven, praatjes met de buurman, een verhaal over iemand die hem tegenkomt en die begint te slijmen.

Toch vind ik dat andere werk vaak wat moeilijker te plaatsen. Je hebt het geval dat er de hele tijd naar allerlei zaken verwezen wordt - actuele toestanden, politiek, dingen die misschien in Horatius' vriendenkring speelden, weet ik veel - waar ik te weinig van weet om alles goed te kunnen appreciëren. Veel van de iamben en brieven maken op mij ook de indruk van vergaarbakken met van alles en nog wat - ongetwijfeld heel spitsvondig gezegd, maar ook dat vind ik weer moeilijk te beoordelen nu ik de omgangstaal niet ken.

De vertaling van Piet Schrijvers is, denk ik, heel goed, maar het is bijzonder jammer dat er geen echte toelichtingen gegeven worden. De tekst die er staat wordt vertaald, maar het is een illusie dat hij daarmee voor de moderne Nederlandse lezer meteen toegankelijk zou zijn, dat blijkt. Vandaar misschien dat ik steeds naar de oden terugga; daar heb ik in de loop van de jaren zoveel commentaar over gelezen in allerlei edities, dat ik die tenminste ken en hopelijk een beetje begrijp.

Maar er is ook een andere reden: die gedichten zijn bij tijd en wijlen zo weergaloos mooi. "Quid sit futurum cras fuge quaerere, et / quem fors dierum cumque dabit lucro / adpone, nec dulcis amores / sperne puer neque tu choreas" Het is onvoorstelbaar dat iemand zulke regels ooit daadwerkelijk bedacht heeft, en heeft opgeschreven.

Arnon Grunberg. De mensendokter. Amsterdam: Nijgh en Van Ditmar, 2011.

2011-11-04T09:27:00.000+01:00

Ik meen een aantal dingen te begrijpen over Arnon Grunberg. Dat hij niet van cabaret houdt, bijvoorbeeld, daar kan ik me wel in verplaatsen. In zijn nieuwe boek De mensendokter, een verzameling stukjes uit Vrij Nederland waarin Grunberg (levens-)vragen beantwoordt van lezers.

Ik houd ook niet zo van cabaret, en des te meer van Lieve Lita-achtige rubrieken. Hoewel het allebei vormen van moralisme zijn, staan ze haaks tegen elkaar. In het cabaret wordt een boodschap van een kant van de zaal de andere ingeslingerd, worden mensen belachelijk gemaakt en weten we met zijn allen in de zaal het gelukkig beter. In zo'n vragenrubriek worden mensen serieus tegemoet getreden, en wordt ieder zijn eigen probleem gegund. Een fijne Amerikaanse rubriek op internet is Since you asked in het tijdschrift Salon. In Nederland bestaat wel veel cabaret, maar zijn er maar weinig van dit soort rubrieken.

Als Grunberg een brief krijgt waarin staat "Mensendokter, ik voel me goed met mijn vrouw en drie kinderen. Maar als ik artiesten, schrijvers en cabaretiers hoor, krijg ik steeds de indruk dat ik een incompleet en dom mens ben" en daarop antwoordt: "Wat cabaretiers beweren moet u met een korreltje zout nemen: het cabaret verhoudt zich tot literatuur als de operette tot Bach", dan kan ik alleen maar instemmend knikken.

Helaas staat De mensendokter zelf dichter bij het cabaret dan bij de echte vragenrubriek. Grunberg gaat niet echt serieus in op ingewikkelde levensvragen - bij bespot de vragenstellers soms, of hij orakelt een beetje over hoe het leven in elkaar zit, of hij trekt de zaken in het absurde, maar een analyse van iemands problemen pleegt hij niet. Daar zijn de vragen ook te kort voor - hij schrijft een paar keer dat hij ze heeft ingekort - en uiteindelijk te weinig serieus. Maar dat laatste is natuurlijk een wisselwerking: wie gaat nu zijn ziel en zaligheid voorleggen aan een cabaretier?

Grunberg is een zeer goede schrijver, maar een mens is hij geloof ik niet. Zijn levenshouding is bewonderenswaardig eigenzinnig, maar ook heel merkwaardig. Uit De mensendokter meen ik op te maken dat het wat rustiger geworden is - er is steeds sprake van een vriendin, en dat lijkt me steeds dezelfde vriendin - maar het feit blijft dat hij idioot hard werkt, eigenaardige ideeën over de opvoeding van kinderen rondstrooit, enz.

Ik was me ook nooit zo bewust van de sterrenstatus die Grunberg inmiddels bereikt heeft. Ik weet natuurlijk wel dat hij heel beroemd is, en in abstracte zin ook wel dat er mensen met hem dwepen. Maar in De mensendokter staan enorm veel brieven van mensen die ook schrijver willen worden, van mensen die reageren op een boek of een column, van mensen die hun kans willen grijpen om Grunberg een keer te ontmoeten, enz. Ik kan niet zeggen dat hij er slecht mee omgaat, maar de schrijver van een echte levensvragenrubriek staat toch niet mijlen boven zijn publiek — dat is dan toch weer de cabaretier op zijn podium.

Lees ik het boek met de verkeerde houding? Dat zou best kunnen. Een mens zou ook kunnen accepteren dat een boek dat lijkt op een vragenrubriek, dat toch niet is. Maar uiteindelijk komt er ook weinig voor in de plaats: Grunberg is vind ik hier maar zelden echt grappig en grote, diepe inzichten biedt hij niet. En het grootste probleem: hij blijft een beetje hangen in wat lauwe ironie. Zo komen we niet verder!

David Foster Wallace. Consider the lobster. New York: Little, Brown and Co

2011-10-28T11:51:00.000+02:00

Wat moeten we nu toch met die vreselijke ironie van ons? Dat was de grote vraag van tien jaar geleden en David Foster Wallace is aan het uitgroeien tot het icoon van die vraag. Bijna alle essays in dit boek gaan, als je ze op een bepaalde manier, over die vraag. Wie ze leest, krijgt een gevoel over hoe anders alles geworden is.

Het begint met een verhaal over de porno-industrie. In het jaar 1998 bezocht Wallace de uitreiking van de 'porno-Oscars', een grootschalig evenement dat georganiseerd wordt, of werd, door een tijdschrift voor videotheken. Het essay is denk ik niet voor niets aan het begin van de bundel geplaatst — het is het meest ironische. De schrijver noemt zich consequent 'your correspondents' (het meervoud begrijp ik niet) en blijft ook verder duidelijk op afstand in deze groteske wereld van bizarre sterren en hun al even bizarre bewonderaars. In 2011, bijna vijftien jaar later, leest het allemaal als een tijdsdocument: niet alleen door die toon die Wallace aanslaat, met een afstandelijkheid waaronder duidelijk ook wat opwinding zich verschuilt, maar natuurlijk ook omdat je je afvraagt wat er met die industrie, na de enorme doorbraak van het internet, precies geworden is. Valt er nog zoveel geld te verdienen daarginder? Zou dat tijdschrift voor de videotheekhouder nog bestaan?

De essays in Consider the lobster zijn niet chronologisch geordend, maar toch zit er progressie in. Het laatste gaat over een meerdelige veelomvattende biografie van Dostojevski en daarmee vooral over twee zaken, die allebei te maken hebben met ernst en gebrek aan ironie. Allereerst is er de biograaf, die zijn leven gewijd heeft aan het nauwkeurig vastleggen van het leven van iemand anders — en daar gezien zijn ouderdom waarschijnlijk niet mee zal klaar komen. Maar vooral gaat het over Dostojewski, en hoe zijn personages zich konden laten meeslepen in hun emoties op een manier die een moderne schrijver niet meer zou aandurven en een moderne lezer niet meer zou accepteren. Valt er nog wel iets groots te schrijven met zoveel afstandelijkheid?

Essays zijn natuurlijk de ideale vorm om deze kwestie te behandelen, want essays hebben bijna vanzelf al iets afstandelijks. De stukken in Consider the lobster zijn echt klassieke essays, moderne pendanten van het werk van Montaigne: ze meanderen tamelijk onbekommerd van de ene gedachte naar de andere en soms weer terug — dat laatste werkt vooral in de langere essays soms een beetje op de zenuwen omdat een en dezelfde gedachte daardoor over een heel essay wordt uitgesmeerd, steeds weer terugkomt en dan weer wegzakt. Maar juist doordat er door het hele boek een wanhopige zoektocht zit naar serieuziteit en tegen de ironie en het cynisme — zo reist de schrijver in 2000 mee met John McCain in diens verkiezingscampagne en vraagt zich steeds af in hoeverre deze man, die toch echt onmiskenbaar een oncynische oorlogsheld is, niet tegelijkertijd een gehaaide politicus kan zijn, zo trekt hij op 11 september 2001 naar de huiskamer van een oudere dame 'uit zijn kerk' om de verbijstering van die alledaagse, 'eerlijke, hardwerkende' kant van Amerika te beschrijven, zo verdiept hij zich in de psychologie van toptennister Tracy Austin om te concluderen dat de kwaliteit van een topsporter er misschien wel ingelegen is dat zij volkomen in het moment kan leven en alle clichés zonder bijgedachten kan accepteren als waar. Ook het titelessay is (natuurlijk) veelzeggend: een verhaal voor een tijdschrift over eten over een festival in Maine waar je onbeperkt kreeft kunt eten dat uitdraait op een poging goed te begrijpen of een kreeft pijn kan voelen als hij levend gekookt wordt.

Op een bijzondere manier interessant voor mij, in het dagelijks leven en ook daarbuiten taalkundige, is de 60 pagina's lange recensie van een boek over goed-of-fout-taalgebruik. Wallace keert zich in die recensie eerst tegen de 'descriptivisten', die vinden dat je niets kunt voorschrijven in taal, maar alleen de werkelijkheid kunt beschrijven (de ironici van de taal), en bekent zichzelf juist wel als een 'prescriptivist', die vindt dat er zaken moeten worden voorgeschreven. Als hij die positie onderzoekt wordt hij echter steeds gecompliceerder: hij komt erachter dat een mens eigenlijk vooral verschillende taalregisters moet leren bespelen: dat een kind dat alleen correcte standaardtaal spreekt, op het schoolplein even slecht af is als zijn leeftijdsgenoot die alleen dialect spreekt in het klaslokaal. Dat mensen het 'correcte' Engels eigenlijk vooral moeten leren omdat het nu eenmaal de taal van de rijken is — een positie die niet zo heel veraf ligt van die van de meeste descriptivisten. Ook hier gaat het weer om ernst, om het zoeken van een positie in een debat, een echte serieuze, te verdedigen positie. Het essay eindigt dan ook met lof voor de auteur van de stijlgids, omdat deze een manier heeft gevonden om een natuurlijke autoriteit te zijn — door zakelijk te zijn, door de lezer duidelijk te maken waar hij zijn argumenten op baseert. Door serieus te zijn.

Er is zes jaar na het verschijnen van Consider the lobster veel veranderd. Er is een crisis gekomen die geloof ik wereldwijd de toon minder ironisch gemaakt heeft. David Foster Wallace heeft zichzelf van het leven beroofd, zodat hij voor altijd de schrijver zal blijven van de zoektocht naar de ernst en ons nooit meer van zijn eigen grote, ernstige werk kan laten genieten.

Peter Buwalda. Bonita avenue. Amsterdam: De Bezige Bij, 2011 (2010).

2011-10-23T17:13:00.001+02:00

Het boek Bonita avenue is op de achtergrond van mijn leven al een jaar aanwezig. Ik zag het al snel in de boekwinkel liggen en zag er af en toe iemand mee in de trein zitten; eergisteren zat ik nog in het vliegtuig naast een dame op leeftijd die er aandachtig in las. Na verschijnen waren er berichten in de krant over een geheimzinnige persoon die in boekwinkels exemplaren van het boek vernietigde en daar later zijn excuses voor aanbood. Inmiddels is het boek genomineerd of genomineerd geweest voor allerlei literaire prijzen en het heeft er daar geloof ik ook een paar van gekregen.

Toen het boek de tzum-prijs won, voor de mooiste zin van het jaar, ging ik door de bocht en downloadde het boek van de website van boekwinkel Athenaeum — de beste internet-boekwinkel van Nederland.

Dat die tzum-prijs nogal willekeurig wordt uitgereikt, blijkt uit dit boek. De zin die men heeft uitgekozen spreekt weliswaar tot de verbeelding:

Hij was verpieterd op de kamer die hij huurde bij zijn oudtante in Overvecht, een buitenwijk met asbestflats, ‘dreven’ in plaats van ’straten’, en een eigen station met twee sporen om op te gaan liggen.

Maar Bonita Avenue bevat enkele zinnen die minstens even mooi zijn:

Het liefst zeek ze zelf de keldertrap onder om een kat uit te sparen.
E-mail is een martelwerktuig gemener dan de drup.

Als een kwal hing hij in de tijd, verstild pulserend (...)
De man vousvoyeerde hem als een stoplicht dat elk moment op 'je' en 'jij' kon springen.
In Nederland duikt de natuur onder als een metro en komt pas weer boven in Scandinavië

Nu ik mijn favoriete zinnen zo onder elkaar zet, valt me op dat het allemaal vergelijkingen zijn, een klassieke stijlfiguur die modern wordt ingezet, met moderne middelen als metro's, stoplichten en e-mail.

Zo is Bonita Avenue als geheel ook: een klassiek Grieks drama in Nederland aan het begin van de eenentwintigste eeuw. Het drama van een man die alles meeheeft — hij had een professioneel judoka kunnen worden, maar werd uiteindelijk een wiskundige, rector van een Technische Universiteit in Enschedé en minister van Onderwijs — maar die uiteindelijk niet anders kan dan vallen, heel diep vallen, en zelfs dat op een klassieke manier — door zijn familie, doordat hij niet begrijpt wie hem liefheeft en wie niet, doordat hij zijn kinderen uiteindelijk van alles aandoet. Siem Sigerius, want zo heet de man, is rijk en intelligent en succesvol, maar moet uiteindelijk wel vallen.

Ik las onlangs The Death of Tragedy waarin George Steiner zo'n vijftig jaar geleden beweerde dat er in 'onze tijd' geen gevoel meer is voor het tragische, voor de duistere, onbegrijpelijke kracht die alles vernietigt. We zouden in onze tijd daarvoor te diep zijn gaan geloven aan onze beheersing van de werkelijkheid en aan de goede afloop. Voor zover dat ooit waar is geweest, laten boeken als dit zien dat het niet langer zo is. Sigerius doet dingen die juist de uiterste beheersing suggereren — judo die van het lichaam, wiskunde die van de geest — en toch begrijpt niet alleen de lezer, maar ook hijzelf niet waarom hij zich zo in de afgrond laat glijden. Dat begint al met een affaire die hij heeft met een bachelorstudente, op het oog een zijlijntje in het verhaal, maar een die laat zien wat een mysterie Sigerius voor zichzelf is (de vergelijking van e-mail met de kwelling van de druppende waterstraal komt uit die episode: Sigerius blijft maar op refresh drukken als hij op een mailtje van zijn lieveling wacht).

Hoezeer sommigen ook doen alsof ze alles weten, alsof we eigenlijk wel zo'n beetje begrijpen hoe de wereld in elkaar zit, vijftig jaar na Steiner zijn we er inmiddels toch wel weer achter dat we niets begrijpen, niets, niets. En dat daar heel mooie, moderne, klassieke vergelijkingen bij geschreven kunnen worden.

Oscar Wilde. De Profundis. Gutenberg, 2007 (1905),

2011-10-09T19:54:00.000+02:00

Nadat ik eergisteren A picture of Dorian Gray herlezen had, zag ik gisteren opnieuw de biografische film Wilde met onder meer Stephen Fry. En naar aanleiding daarvan herlas ik nu De Profundis, de lange brief die Wilde in de gevangenis aan zijn geliefde, Lord Alfred Douglas ('Bosie'), schreef.

Die brief las ik, net als Dorian Gray, toen ik een jaar of zeventien was, en nog de illusie kon hebben dat ik zelf een soort Dorian Gray was. Ik herinnerde me van De Profundis, dat ik waarschijnlijk las in de vertaling van Gerrit Komrij, vooral de bittere verwijten aan het adres van Bosie, over hoe onredelijk die jongen was, hoe hij toch door Oscar Wilde dagenlang verzorgd was toen hij griep had, maar vervolgens was gaan feesten toen Oscar zelf ziek was, enz.

Ik was zeventien en hield wel van wat emotioneel drama, dat in mijn eigen leven ook wel aanwezig was, al draaide er niemand de bak in.

Het gedeelte van de brief aan Bosie ontbreekt in de editie van De Profundis die op Gutenberg staat, maar hij valt wel op het internet te reconstrueren, en dat heb ik vanochtend gedaan, aan de hand van bijvoorbeeld een memoir van een vriend van Wilde, Frank Harris. De bitterheid en de liefde die daaruit spreekt, beneemt me nog steeds de adem — en dan te beseffen dat dit vroege bekentenisproza kwam van iemand die beroemd was geworden door zijn dandyisme, zijn ongeloof in de grauwe alledaagsheid.

Dat ongeloof is er nog steeds in De profundis, maar er ligt een patina van verdriet overheen: verdriet niet alleen over zijn bankroet en zijn jaren in de gevangenis, maar ook over zijn kinderen die hij niet meer ziet en zijn moedertje die gestorven is. Bovendien heeft de brief nu ook een omvangrijk essayistisch deel — in de editie die ze bij Gutenberg gebruiken is het zelfs alleen een essay — dat gaat over het kunstenaarschap, en over Christus, en over Christus als kunstenaar. Ik heb zelden zo'n ontroerend eerbetoon aan Jezus gelezen. Het is lange tijd geleden dat ik er zo naar verlangde om ook de evangelies weer eens te lezen, liefst in het Grieks, net als Wilde gedaan heeft. Want er was natuurlijk inderdaad geen fascinerender figuur dan hij (dan Hij).

Ik weet inmiddels ook weer waarom ik ook weer geen films kijk. Wilde was echt heel kustzinnig gemaakt en vast met veel gevoel voor Wilde en zijn tijd, maar wat een tijdsverspilling in vergelijking met het lezen van De profundis. De film gaat eigenlijk alleen in op de tragedie dat je in Wildes tijd niet homoseksueel mocht zijn. Uit De profundis blijkt dat dit voor Wilde zelf eigenlijk nauwelijks een rol speelde. Je krijgt in ieder geval niet de indruk dat hij zich erg schuldig voelde over zijn seksualiteit, maar wel over iets anders: dat hij een zondig leven had geleid, dat hij zich door Bosie had laten verleiden om geld uit te geven aan allerlei oppervlakkige genoegens: duur eten, dure hotels, drank, hoeren. Hij had zichzelf en de kunst verraden, nauwelijks geschreven terwijl hij met die Bosie was, terwijl het schrijven eigenlijk voor hem het belangrijkst was. Over die worsteling zie je in de film eigenlijk niets, zoals je ook weinig meekrijgt met het wonder van Wildes verbluffende taalvermogen, zoals dat ook in De profundis zo duidelijk naar voren komt. Iedere zin van die man was goed — zelfs toen hij daar aan zijn houten gevangenistafeltje vanuit de diepten zat te schrijven.

(Zie Boekhappen, Quis leget haec en Boekblogger voor nog drie meningen voor nog drie meningen.)

Oscar Wilde. The Picture of Dorian Gray. Feedbooks, 2009 (1890).

2011-10-08T09:07:00.000+02:00

Er bestaan weinig romans waarvan het voorwoord zo integraal deel uitmaakt als The Picture of Dorian Gray. Naar verluidt voegde Oscar Wilde dat voorwoord pas toe in een tweede, enigszins gekuiste editie, om een antwoord te geven op critici die de schrijver verweten een immoreel boek geschreven te hebben: "There is no such thing as a moral or an immoral book. Books are well written, or badly written."

Het is moeilijk te geloven, omdat Dorian Gray zelf onder veel meer gaat over moraal en kunst. Dorian krijgt van zijn kwade genius Henry een zeer immoreel boek en het is dit immorele boek dat hem op het slechte pad laat gaan. Volgens het verhaal kan een boek iemand dus moreel corrumperen, maar dat verhaal wordt pas een roman om decennialang over na te denken doordat diezelfde boodschap in een voorwoord heftig wordt bestreden.

Het schept helemaal geen duidelijkheid, dat voorwoord, of beter gezegd, het creëert enorme verwarring en schept daardoor duidelijkheid: "Vice and virtue are to the artist materials for an art." Ja, dat geldt ook voor de schilder Basil in het boek, die de engelachtige Dorian als onderwerp neemt en er zelf aan onderdoor gaat, en nog sterker voor Henry, die vanaf een afstandje geamuseerd het kwaad in de wereld aanschouwt en volkomen onaangedaan blijft – zelfs het feit dat hij gaat scheiden wordt slechts nebenbei gemeld en is dan het onderwerp van wat geamuseerde en ironische observaties. Henry is volgens de definities van het voorwoord de enige echte kunstenaar, maar hij maakt geen kunst. Ook daarin spreekt het verhaal dus het voorwoord tegen.

Juist door het voorwoord wordt het boek ineens een symfonie van ideeën en elkaar tegensprekende meningen. Je zou natuurlijk kunnen vinden dat de gedachten uit het voorwoord zo voor de hand liggen dat ze niet expliciet behoefden te worden gemaakt. Wie weet heeft Wilde dat gedacht toen hij de eerste druk uitbracht. Maar zo voor de hand ligt dat niet. Bovendien: door dit voorwoord toe te voegen aan dit boek gaat de lezer zich vanzelf afvragen of dat voorwoord dan soms wel geloofd moet worden: is het nog deel van het kunstwerk, of is het iets anders.

Het zijn natuurlijk gedachten over nogal efemere onderwerpen. Je wordt ertoe verleid om niet te denken over leven en dood, of schuld en boete, maar over de vraag waar kunst over gaat en wat een moreel standpunt precies betekent voor een kunstenaar. Je kunt dat vervolgens ook weer zien als een afleidingsmanoeuvre, want op een bepaalde manier gaat Dorian Gray natuurlijk wel degelijk ook over die grote onderwerpen, en over de onmogelijkheid om ongestraft tegemoet te komen aan al je verlangens, het gevaarlijk spel van het cynisme (Henry is slim genoeg om het zich te kunnen veroorloven, maar Dorian niet), de vraag of schuld alleen in de ogen is van de ander die jouw misdaad ziet of ook in je eigen ziel kan steken, enzovoort.

Hoogdravende gedachten. Nog steeds een meeslepend boek, Dorian Gray, wil ik maar zeggen.

Leo Vroman. Nee, nog niet dood. Amsterdam: Querido, 2008.

2011-09-30T21:00:00.002+02:00

Nee, Leo Vroman is al wel oud – hij is geboren in 1915 – maar hij is gelukkig nog lang niet dood, maar leeft, en tekent en schrijft, en stuurt af en toe levensberichten uit, zoals Nee, nog niet dood, deze bundel gedichten, van 2008 alweer (toen Vroman nog veel jonger was). Daar knapt een mens van op, zeker zo'n jonkie als ik, meer dan vijftig jaar jonger dan ik. Alleen al van dat feit, dat ik dat kan zeggen, dat er iemand is die ruim vijftig jaar ouder is, word ik vrolijker.
Het is helemaal niet altijd optimistische poëzie, in tegendeel, er zijn wel veel gedichten waarin een oude dichter aan het woord is, die af en toe moe is en weemoedig:

Ik zie in mij de doodvan mijn eigen poëziemin of meer als dievan mij zelf in het groot.Al dat rijm, al die coupletten,wat hinderen ze mijzolang ik ze niet opzijof op sterk water kan zetten.En toch, en toch en tochontwaar ik het wee van de wettendie mijn lichaam zich zelf heeft gesteldals waren zij altijd nogdie van mijn manke sonnettenwaar mijn buik zich mee ontknelt.

Het gaat hier natuurlijk om de woorden en toch, drie keer herhaald. De mededeling die erop volgt, begrijp ik niet eens zo goed, maar er zit zelfspot in (de manke sonnetten waar een buik zich mee ontknelt, zo'n sonnet hebben we toch niet net gelezen? gedverderrie), en de woorden en toch vatten sowieso het werk van Vroman goed samen. Hij heeft veel moeilijke jaren gehad, er is hem van alles overkomen, en toch is hij nog altijd bij zijn Tineke, en toch leven ze beide nog, en praten ze nog.
Er is veel in de bundel dat niet echt te begrijpen is. Het dichten is voor Vroman af en toe zoiets als dagboekschrijven, het gaat over waarschijnlijk alledaagse gebeurtenissen (er worden allerlei personen bij name in genoemd alsof je die zou moeten kennen terwijl je er nog nooit van gehoord hebt) uit het leven van de dichter, maar die zeggen de lezer natuurlijk niets. Of ze zeggen alles: ze geven een sfeer van ongehoorde intimiteit. Die bijvoorbeeld ook veroorzaakt wordt doordat het werk zo nadrukkelijk buitenliterair is, er wordt behalve naar eerder eigen werk van Vroman (het beroemde gedicht over Jeldican) voor zover ik kan zien niet verwezen naar andere schrijvers of dichters, niet positief of niet negatief. Je hebt het idee dat Vroman ook echt niets weet over de Nederlandse in Amerika. Hij leeft gelukkig nog.
(Nadat ik dit stukje schreef, las ik op internet dat Hella Haasse toevallig vandaag wel overleed. Saluut.)

Bas Heijne. Moeten we van elkaar houden? Het populisme ontleed. Amsterdam: De Bezige Bij, 2011.

2011-09-19T15:16:00.000+02:00

Toen Bas Heijne een kleine jongen was, keek hij weleens naar de filmpjes die zijn vader tijdens de vakantie gemaakt heeft. Zijn herinneringen aan die vakantie zijn vermengd geraakt met zijn herinneringen aan die filmavondjes, de twee dingen zijn niet of nauwelijks nog uit elkaar te houden.

Dat is voor generatiegenoten van Heijne — en ik ben maar een paar jaar jonger — een herkenbaar verhaal, ik herinner me mijn meeste jeugdvakanties ook nog doordat ik ze op een projectiescherm in de huiskamer voorbij heb zien flakkeren. Maar wat heeft die herinnering precies met het populisme me te maken, het eigenlijke onderwerp van dit essay? Dat is maar moeilijk te achterhalen.

De kern van het heftige politieke debat dat we de afgelopen jaren in Nederland, en elders in Europa hebben tussen de 'gevestigde' politiek en het 'populisme' is volgens Heijne terug te voeren op iets veel ouders en diepers: een al eeuwenlange strijd tussen twee dochterstromingen van de Franse revolutie, de Verlichting en de Contraverlichting. De Verlichting is op zoek naar algemene menselijke waarheden, naar universele mensenrechten, naar solidariteit, naar vrijheid, gelijkheid en broederschap voor allen. De moderne Contraverlichting vindt dat er achter die grote idealen teveel leugenachtigheid en hypocrisie steekt, en dat de menselijke maat daarin ontbreekt. Zij stelt daar het belang van de eigen groep, het recht op identiteit, enzovoort, tegenover.

Er zit vast iets in die analyse, al valt er wel het een en ander tegen in te brengen. Zo verklaart Heijne helemaal niet hoe het kan dat die contraverlichtingsgedachte de afgelopen tien jaar ineens zo prominent geworden is en dat over heel Europa. Hoezo schikte al die mensen die zo ongelukkig werden van solidariteit of die meenden dat iedereen die vrijheid en gelijkheid predikte een verachterlijke hypocriet was zich in die tijd wel in het lot?

Een ander bezwaar lijkt mij dat de Verlichting in dezen zo overduidelijk gelijk heeft. Hoewel Heijne terecht beweert dat het altijd meer loont om je tegenstander serieus te nemen dan om hem ongeduldig terzijde te schuiven, uiteindelijk lijkt hijzelf toch ook weinig positiefs te kunnen ontdekken aan de mensen die zich zo tegen de Verlichting verzetten. Ja, ze hebben misschien gelijk dat menige propagandist van die idealen zelf niet volgens die idealen leeft. Maar hun conclusie, dat die idealen daarom niet deugen, gaat ook Heijne uiteindelijk te ver. Een echte oplossing heeft hij daarom ook niet. Bovendien geeft hij toe dat bijvoorbeeld de PVV op allerlei gedachten hinkt: van een consistent, positief wereldbeeld is geen sprake, ook niet van een consistent contraverlichtingsdenken.

En hoe zit het nou met Basje met zijn natte haartjes bij de filmprojector? Het is een mooi verhaal, maar het verband met de grote lijn is maar heel dun. In het algemeen bestaat Moeten we van elkaar houden? uit nogal veel lijnen en lijntjes; bovendien komt de NRC-lezer af en toe ineens een stukje tegen dat hij al kent uit de krant. Het boek is nogal onrustig, het heeft geen duidelijke lijn, je zou bijna zeggen, het is een boek dat weinig opheeft met de grote lijnen. Misschien is het die onrust wel, die je bijvoorbeeld kunt verbinden met de opkomst van het internet, die verklaart waarom die verhalen over grote idealen de laatste jaren ineens zo ruw terzijde geschoven worden.

Gary Hayden and Michael Picard. Ce livre n'existe pas. Paradoxes, énigmes mathématiques et énigmes philosophiques. Paris: Marabout, 2009.

2011-09-14T13:13:00.000+02:00

Hier is een voorstel. Ik gooi een muntje op. Als kop de eerste keer bovenkomt, krijgt u een euro en is het spel afgelopen. Bij munt gaan we nog een keer door. Als kop de tweede keer bovenkomt, krijgt u twee euro en is het spel opgehouden; bij munt blijven we doorgaan. Als kop de derde keer bovenkomt krijgt u vier euro; bij kop de vierde keer krijgt u acht euro, enzovoort. Hoeveel zou u willen inzetten? Honderd euro?

Volgens een bepaalde berekening zou het verstandig zijn om een willekeurig hoog bedrag in te zetten. Er is immers geen limiet aan hoeveel er te winnen is met dit spel. Toch voelt het op de een of andere manier niet juist; weinig mensen zullen bereid zijn om inderdaad, zeg, honderd euro in te zetten voor een spel waar ze vijftig procent kans hebben om slechts één euro te winnen (en als ik het goed zie niet meer dan een procent om het hele bedrag terug te winnen) -- ook al zijn er dan ook heel kleine kansen om duizelingwekkende bedragen te winnen die wiskundig gezien de kans op verlies in de schaduw te stellen.

Deze puzzel (de 'paradox van Heidelberg') is een van de tientallen 'paradoxen en raadsels' die aan de orde komt in Ce livre n'existe pas. Al die paradoxen bij elkaar hebben voor mij iets rustgevends. Dat komt geloof ik door mijn wereldbeeld. Ik heb het idee dat de meeste mensen tamelijk precies weten hoe de werkelijkheid in elkaar zit, dat bijvoorbeeld voor de wetenschappers het uitvoeren van onderzoek niet veel meer is dan het invullen van wat ontbrekende details. Terwijl ikzelf volkomen in het duister tast, zelfs over het grotere kader waar die details in zouden moeten passen. Het is dan prettig om te lezen dat er bepaalde fundamentele kwesties zijn die niemand echt begrijpt. Dat er bijvoorbeeld weinig in de bekende natuurwetten is dat verbiedt dat we ooit terugreizen in de tijd, terwijl niemand weet hoe dat dan moet als iemand besluit zijn eigen opa te gaan vermoorden, of zelfs waarom er dan nog nooit ergens tijdtoeristen uit de toekomst zijn aangetroffen. Alle oplossingen op dat probleem zijn, in ieder geval zoals Hayden en Picard ze uitleggen, lapmiddelen: er is tóch iets dat tijdreizen verbiedt, of je mag wel reizen maar dan mag je niks doen, enz.

Ik weet eigenlijk niet hoe die andere mensen over dat soort paradoxen denken, de mensen die op mij de indruk wekken dat ze precies weten hoe een en ander in elkaar zit. Misschien halen ze er hun schouders over op; misschien ook vergis ik me wel en tast feitelijk iedereen zo in het duister, en maak ik zelf juist ook de indruk het allemaal precies te weten. Wie zal het zeggen.

Die lapmiddelen begonnen me in dit boek wel af en toe tegen te staan. Over de paradox van Petersburg zeggen Hayden en Picard bijvoorbeeld alleen dat de hoeveelheid geld in de praktijk niet oneindig is en dat 20 miljoen winnen niet per se prettiger is dan 10 miljoen euo winnen, of dat winnende loten zeldzaam zijn. Maar dat laatste - waar volgens mij de crux in zit - wordt nauwelijks uitgewerkt. Zo blijft Ce livre n'existe pas vooral een parade van allerlei grappige paradoxen en puzzels — een uurtje amusement voor de blinden die wandelen door het duister van de werkelijkheid.

Matthew Battles. Library. An unquiet history. New York: Vintage, 2004 (2003).

2011-09-13T09:17:00.001+02:00

Dat het boek aan zijn einde is, las ik onlangs in een essay van Gerrit Komrij, kun je aflezen aan het feit dat er zoveel boeken verschijnen over boeken: romans van De naam van de roos tot De schaduw van de wind, de boeken van Alberto Manguel, enzovoort. Hoewel het een beetje paradoxaal is - boeken die de winkel uitvliegen omdat het boek verdwijnt - zit er toch wel iets in de analyse: de status van het boek is heel snel aan het veranderen en als iets verandert beginnen mensen erover na te denken.

Neem mij nu. Ik schrijf dit weblog over 'boeken' die ik gelezen heb. Een los essay als dat van Komrij, een tijdschriftartikel of een serie artikelen in de krant, bespreek ik niet. Het moet gaan om een 'zelfstandige publicatie' zoals de bibliografen dat noemen. Tegelijkertijd lees ik steeds meer van die boeken van mijn e-reader en daar zitten soms ook tamelijk dunne boekjes bij. Het idee van een zelfstandige publicatie wordt door het internet natuurlijk belachelijk gemaakt, en als lengte ook geen criterium is, hoe bepaal ik dan wel wat ik hier wel of niet bespreek? Dit weblog drijft - net als de meeste andere weblogs over lezen die ik ken - op een snel hopeloos verouderend idee.

Ondertussen lees ik vrolijk door over boeken, zoals nu deze informatieve geschiedenis van Battles over de geschiedenis van de bibliotheek, die overigens vooral een geschiedenis is van de vernietiging. Geen enkele bibliotheek is ooit voor altijd blijven staan (nou ja, er staan er natuurlijk nog, en misschien blijft de British Library er wel voor altijd) en juist de vernietiging, het verbranden en kapotmaken heeft er soms voor gezorgd dat de geredde snippers extra zorgvuldig bewaard bleven.

Interessant is ook hoe het idee over de ideale bibliotheek zich ontwikkeld heeft in de loop van de tijd: van de Romeinse bibliotheek die twee fraaie leeszalen moest hebben (één voor Griekse boeken, één voor boeken in het Latijn) tot Dewey die de bibliotheek maakte tot een zo efficiënt mogelijke machine om zoveel mogelijk kennis in de burgers te stoppen.

Wat mij verbaasde aan dit boek: hoe weinig aandacht er besteed werd aan het Internet. Ik had Library maar een paar maanden geleden cadeau gekregen, als een papieren boek. Hoe kan een auteur nu aan zo'n onderwerp voorbij gaan. Pas toen ik daarnet het jaar van verschijnen van dit boek opzocht, ontdekte ik dat het van voor de elektronischeboekenrevolutie stamt. Een boek, ook een papieren boek, van acht jaar geleden geldt inmiddels als verouderd. Het is een wonder dat de vriendin van wie ik dit kreeg het nog in een winkel heeft gevonden.

Woody Allen. Without Feathers. Audible.com, 2010 (1975).

2011-09-09T23:32:00.000+02:00

Het is dat ik Woody Allens films zo graag bekijk - dit weekeinde heb ik nog in een nauwelijks bezet heel klein Parijs' filmzaaltje Midnight in Paris gezien. Het is dat ik dit boek nu eenmaal als luisterboek gekocht heb en er toch al naar het luisteren was, en er bovendien bij dit luisterboek nog vier andere boeken van Allen werden meegeleverd, zodat ik dus nog wat te gaan heb. Misschien speelde ook nog een rol dat Wikipedia meldt dat dit een van Allens beroemdste boeken is. Maar anders had ik Without Feathers nooit helemaal afgeluisterd.

Waar ligt het aan? Ik houd normaal gesproken wel van het soort absurdisme dat Allen hier bedrijft. Ik ben er ook niet per se op tegen dat in verhalen hogere en lagere cultuur door elkaar worden gehaald. (Een van de verhalen gaat over een privé-detective die een bijzonder soort hoertjes op het spoor komt: jonge vrouwen die voor geld een intellectueel gesprek met je aangaan. Zijn droom: "Twee meisjes die Noam Chomsky uitleggen.") Daar kan het dus allemaal níét aan liggen.

Misschien ligt het aan Allens stem, bedacht ik. Hij klinkt nogal oud op de opnamen, een beetje vermoeid, terwijl de grappen elkaar in enorm hoog tempo opvolgen. Hij is duidelijk vijfendertig jaar ouder dan de energieke komiek die zulke absurde parodieën schreef. Maar misschien ligt het ook wel aan de grappen zélf, misschien is dit materiaal echt verouderd. Aan de andere kant veroudert niet alle humor zo snel, de films van Allen of de tv-programma's van Monty Python blijven nog steeds grappig.

Nou ja, misschien is Woody Allen ook in zijn films wel niet altijd even grappig. Ik heb Love and Death en Everything you always wanted to know about sex, die allebei uit ongeveer de periode van dit boek stammen gezien, en ik vond ze geloof ik geen van beiden erg geslaagd, en heb ze alleen gezien omdat ik de andere films zo graag bekeek, enz.

Wat me in het werk uit die tijd geloof ik, alles bij elkaar opgeteld, dan het duidelijkst tegenstaat, is de grapdichtheid. Die is te hoog, niet speciaal voor de oude stem van Allen, maar voor mij. Ik kan dat niet aan, iedere zin een grap. Het wordt me dan te duidelijk dat ik geacht wordt te lachen; dat gaan mijn lachspieren dan weigeren. Zodat ik niet lach - en er is weinig dodelijker voor een grap dan dat er, om welke reden dan ook, niet om gelachen wordt.

Ik vind Woody Allen het leukst als hij af en toe een grapje maakt.

P.F. Thomèse. De weldoener. Amsterdam: Contact, 2010.

2011-09-06T23:33:00.001+02:00

Een van de prettigste dingen die je kunnen overkomen in een lezend leven is dit: je begint een boek vol scepsis, omdat die schrijver natuurlijk niks kan zijn, waarom zou je dat nou lezen, wat moet je ermee; en dan ineens ontdek je dat het een goed boek is dat je leest, een boek waar je nog lang over na kan denken, en dat je kijk op de wereld toch weer een beetje veranderd heeft.

Zoiets overkomt je natuurlijk niet vaak, zeker niet als je volwassen bent. Want waarom zou je boeken gaan lezen waar je sceptisch over bent? Alsof er op de wereld niet genoeg te lezen is dat je graag eens zou willen lezen of herlezen. Alleen om die ervaring van verrast te worden hoef je het ook niet te doen — want meestal word je nu eenmaal niet verrast.

Nou, het overkwam me weer eens. Ik had de twee recentste boeken van P.F. Thomèse gekocht als e-boeken. Eerder had ik nooit iets van hem gelezen, mijn voordeel was dat hij hopeloos saai zou zijn; maar Thomèse is de komende periode gastschrijver van de Leidse letterenfaculteit waar ik werk, en ik schrijf een column over boeken voor de lokale nieuwsbriefn. Dus ik voelde het als mijn plicht om nu eens kennis te nemen van het werk van deze schrijver.

Het eerste boek dat ik las, Grillroom Jeruzalem, een non-fictieboek, was me bovendien niet meegevallen. En dan nu een hele roman van die man lezen? Zou dat wel wat worden?

Het werd wat. Ik wil nu niet meteen zeggen dat dit een groot meesterwerk was. Ik vond de stijl af en toe wat onbeholpen:

Verrukt door haar verleider en ontrukt aan haar familie. Door haar redder en ridder die haar schaakte op zijn witte paard. Eén recht, één averecht... en weg, de blanco toekomst in.

De schrijver heeft hier wel zijn best gedaan met dat tegenover elkaar plaatsen van verrukken en ontrukken en die redder en ridder, maar dan begint hij ineens, op niets af, te breien ('één recht, één averecht') en het beeld van de blanco toekomst komt ineens weer uit een heel andere hoek zonder dat het nu erg interessant is. Je zou kunnen zeggen dat hier nu eenmaal de cliché-matige gedachtewereld van een personage wordt weergegeven, maar ik vind het toch prettiger als iedereen in een boek zich een beetje behoorlijk uitdrukt. (Tenzij er bijvoorbeeld een komisch effect wordt beoogd met iemands kreupele taalgebruik.)

Alleen, na een pagina of honderdvijftig, vielen dit soort dingen me niet meer op. Wat ik slecht vond aan Grillroom Jeruzalem wordt in dit fictiewerk ineens een voordeel. Zoals de schrijver zelf in zijn non-fictie werk zit in deze roman ineens ieder personage gruwelijk opgesloten in zichzelf. Men bekijkt elkaar, men gebruikt elkaar, maar op geen enkel moment komt het tot werkelijk contact. Bovendien wil in ieder geval de hoofdpersoon, een componist die Theo Kiers heet maar zichzelf om interessanter te zijn Sierk Wolffensperger noemt, wanhopig tot in de hemelen stijgen maar wordt door de omstandigheden telkens tot de lulligheden gedwongen: zelfs als hij met zijn grote liefde naar een romantische boshut in Zwitserland ontsnapt, blijkt hij op een terreintje met aangeharkte vakantiehuisjes terecht te komen.

Ik weet niet zeker of ik de volgende roman van Thomèse meteen ga laden als hij verschijnt. Maar te zijner tijd ga ik zeker nog iets van hem lezen; en ik heb nu toch maar mooi een van de prettigste dingen meegemaakt die je als lezer kunnen overkomen.

George Steiner. Death of tragedy. London: Faber and Faber, 2010 (1960)

2011-09-06T22:48:00.002+02:00

Zou de tragedie dood zijn? George Steiner dacht vijftig jaar geleden van wel. In een essay van boeklengte legde hij uit wat de oorzaken volgens hem waren. Het publiek was er niet meer: sinds de productie van boeken goedkoop geworden was, las men liever thuis een roman. De poëzie had haar kracht verloren, en in proza kun je geen tragedies schrijven omdat deze een lichte kunstmatigheid, een verhevenheid, nodig hebben. Het moderne publiek mist een common ground, een verzameling gedeelde verhalen, zoals de Griekse mythen. Maar bovenal: de moderne mens gelooft niet echt meer in een verkeerde afloop. Het christendom, de romantiek, het marxisme, allemaal propageren ze dat het nog weleens goed af zal lopen. In zo'n hopeloos optimistisch klimaat gedijt geen romanschrijver.

Zou het? Hoe het vijftig jaar geleden was, weet ik niet, maar inmiddels is de techniek alweer zo ver dat er meer tv gekeken wordt dan in romans gelezen. Toch zijn er geloof ik weinig tragedies op de tv te zien, stukken waarin het woedende noodlot rondtolt en alles verscheurt wat het voor de voeten komt. We hebben toch nog steeds alles onder controle, op de tv. Terwijl die tv ook wel degelijk zorgt voor een wereldwijde common ground, die misschien niet even diep gaat als de mythologie, maar minstens even gevarieerd is. En Shakespeare maakte per slot van rekening soms ook zijn eigen mythen.

Ook dat je inderdaad niet echt met goed fatsoen personages in blanke verzen kunt laten spreken, kan nauwelijks een reële verklaring zijn. Steiner wijst er zelf op dat Shakespeare zelf het tragisch proza ontwikkelde, bijvoorbeeld in King Lear. Bovendien worden er in films allerlei quasi-verheven registers gebruikt (denk aan Lord of the Rings) zonder dat iemand daar over lijkt te vallen.

En de romantiek en het marxisme hebben hun langste tijd gehad. Het christendom zit misschien nog wel wat dieper in onze cultuur, maar volgens mij zijn we toch ook nog wel een beetje Grieken. Kijk om je heen: de wereld stort in elkaar door hebzucht en egoïsme, mensen ontketenen krachten die ze niet beheersen en het wordt almaar duidelijker dat niemand kan garanderen dat het ooit nog goedkomt. Wat hebben we verder nodig voor een tragedie?

Misschien is het ook wel allemaal toeval, dat ook de afgelopen vijftig jaar ons geen tragedies van formaat gebracht hebben (maar wel nog steeds meer romans). Steiner wijst erop dat ook in het verleden de tragedieschrijvers vaak in plukjes kwamen, van mannen die in tijd en ruimte bij elkaar in de buurt waren: Aeschylos, Euripides, Sophocles; Shakespeare, Marlowe, Johnson; Corneille en Racine; Ibsen, Tsjechow, Strindberg. Misschien komt er wel weer zo'n clubje. Dat worden duistere tijden, maar wel plezierige.

William Shakespeare. The Tempest. London: BBC, 1980 (1610-1611)

2011-08-29T11:40:00.001+02:00

Wat is tijdloosheid van een kunstwerk? The Tempest is vierhonderd jaar geleden. Je kunt toch niet in gemoede volhouden dat het "ook gisteren" geschreven had kunnen zijn, en ik geloof ook niet dat een schrijver die zoiets nu zou produceren, succes zou hebben. (In ieder geval zouden dan van allerlei stijlmiddelen die hij gebruikt, uitgebreide analyses gemaakt worden. En bij het grote publiek zou hij zeker geen succes hebben.) Aan die definities van tijdloosheid voldoet Shakespeare dus in ieder geval niet. Maar aan de andere kant kan het stuk je nog steeds een prettige middag geven. Datzelfde geldt trouwens voor de uitvoering die ik heb gezien: hij stamt uit 1980 en dat kun je ook wel zien (de 'magische effecten' van de geest Ariel die uit het niets verdwijnt en verschijnt zijn een beetje potsierlijk, de haardracht van sommige figuren is niet helemaal geloofwaardig), maar dat stoort uiteindelijk niet. Ik geloof trouwens dat iedere voorstelling van The Tempest waarbij de acteurs de verzen enigszins acceptabel over het voetlicht weten te brengen al snel onvergetelijk is.

Ik bekeek hem gisteren weer een keer (ik heb hem een keer in het theater en een keer in de bioscoop gezien, ik heb hem minstens een keer gelezen en ik heb een audioversie die ik een aantal keer beluisterd heb), onder andere omdat er een grote 'tempest' woedde in het noord-oosten van Amerika (waarover wij in Nederland natuurlijk uitvoerig werden geïnformeerd, ook al gebeurden er nauwelijks rampen, zoals we nu eenmaal over alles in Amerika uitvoerig geïnformeerd worden. Maar dit terzijde.)

Ik geniet bij Shakespeare vooral van de verzen. Dat geldt vooral bij een stuk dat ik goed ken, zoals The Tempest, met ook nog eens allerlei zinnetjes die iedere geletterde uit zijn hoofd kent ("You taught me language; and my profit on't / Is, I know how to curse. ").

Elders op het internet lees ik dat The Tempest vooral wordt gezien als een stuk over het theater (en misschien zelfs als Shakespeares afscheid van zijn theaterkunsten) of, als goede tweede, als een stuk over het kolonialisme — wat te doen met de 'onbeschaafden' die men in Shakespeares tijd ineens tegenkwam in de nieuwe wereld. Dat is allemaal interessant genoeg, maar ik zie zo'n stuk toch vooral als een stuk over taal. Niet alleen omdat Prospero al zijn magische krachten uitoefent door taal en door wat hij zegt, maar ook doordat er anderszins zelden zoveel over taal gesproken wordt als door de personages in dit stuk. De 'wilde' Caliban krijgt, zoals uit het citaat hierboven al blijkt, als eerste geschenk van zijn nieuwe meester, de taal. De geliefden Miranda en Fernando houden betogen over hoe ontoereikend de taal is om hun gevoelens uit te drukken. Stephano raakt bijzonder in de war als het (eigenlijk uit Trinculo en Caliban bestaande) monster blijkt te kunnen praten. Taal is de hoogste uitingsvorm van beschaving, taal is magisch en kan van alles bewerkstelligen, en is uiteindelijk toch ontoereikend.

Giuseppina Tripodi. La lezione di Rita Levi-Montalcini. Rizzoli, 2011.

2011-08-28T18:43:00.002+02:00

Rita Levi-Montalcini is een legende: ze won in 1986 de Nobelprijs voor de geneeskunde, ze is nog steeds actief als (levenslang) senator in Italië, en laat haar 102-jarige stem daar ook nog geregeld luid en duidelijk horen in het publieke debat. Ze zet zich in voor de goede zaak, en een paar jaar geleden heeft ze een stichting opgezet om vrouwen in de Derde Wereld (met name in Afrika) te helpen zichzelf te ontwikkelen. Ze is, kortom, een voorbeeld van hoe een intellectueel zou moeten zijn: intelligent en betrokken op de wereld.

Sinds veertig jaar heeft Levi-Montalcini een persoonlijk assistente, Giuseppina Tripodi. Deze heeft nu een boek over haar baas geschreven, en het is met gemak het bizarste boek dat ik de afgelopen tijd gelezen heb.

Dat komt doordat Tripodi zo'n eigenaardige relatie met haar baas heeft, zo'n grenzeloze bewondering, en doordat er kennelijk bij de toch vooraanstaande uitgeverij Rizzoli zo'n behoefte was aan een boek dat men bereid was het 'essay' dat Tripodi over Levi-Montalcini schreef in heel grote letters met bladzijden over heel veel bladzijden uit te smeren.

Tripodi heeft de neiging om haar baas op bijna iedere bladzijde een keer voluit te noemen. Omdat de letters zo groot zijn, betekent dit dat een groot deel van iedere bladzijde weer door de naam 'Rita Levi-Montalcini' in beslag wordt genomen. Bovendien gaat het boek eigenlijk helemaal niet over het boeiende leven en het interessante werk van deze geleerde, het gaat over slechts een les, namelijk dat de ontwikkeling van het individu belangrijk is voor de ontwikkeling van de wereld.

Na een paar bladzijden wordt je er ronduit melig van: "Rita Levi-Montalcini vindt het belangrijk dat we aandacht besteden aan de ontwikkeling van het individu. (...) Economische ontwikkeling is altijd belangrijk geweest voor Rita Levi-Montalcini. (...) Rita Levi-Montalcini heeft er haar hele leven op gewezen dat de ontwikkeling van vrouwen heel belangrijk is." En zo verder, 148 pagina's lang, in grote letters.

Het is jammer, ik had graag wat meer willen lezen van of over die vrouw. Ik dacht dat dit boek bestond uit een soort interview met haar, door haar secretaresse. Maar die secretaresse gaat nu permanent in beeld staan; ook trouwens met het feit dat ze enkele jaren geleden gedichten gepubliceerd werd, die uiteraard enorm werden gewaardeerd "door Rita Levi-Mancini".

Het zal mij benieuwen wat Rita Levi-Montalcini van dít boek vindt.

Dik van der Meulen. Multatuli. Leven en werk van Eduard Douwes Dekker. Amsterdam: Boom, 2010 (2002).

2011-08-28T10:59:00.000+02:00

Het zal toch niet waar zijn dat Multatuli langzaam maar zeker vergeten wordt? Het feit dat Max Havelaar vorig jaar 150 jaar geleden verschenen is, is weliswaar een beetje gevierd, maar niet zo grootscheeps als je misschien zou verwachten: ik herinner me geen aankondigingen van tv-programma's (al was het maar Max Havelaar. De musical, geen speciale bijlage van NRC Handelsblad, geen grootschalig Multatuli-feest hier in Leiden. De laatste twee nieuwtjes op website van het Multatuli-museum in Amsterdam stammen uit april 2010 (en het nieuwtje daarvoor uit september 2009).

Aan Dik van der Meulen ligt het in ieder geval niet. Hij publiceerde in 2002 zijn biografie over Multatuli en is volgens Google nog steeds met de man bezig. En die biografie, die ik nu in een elektronische editie gelezen heb, zet in ieder geval aan tot meer lezen: vooral van de Minnebrieven. Die heb ik als scholier gelezen, maar Van der Meulen beveelt ze zo nadrukkelijk op een aantal plaatsen in zijn boek aan als misschien wel het beste dat Multatuli ooit schreef, dat ik daar beslist toch eens kennis van moet nemen.

(En waarom bestaat daar nu nog geen elektronische editie van? Gelukkig heb ik het hele verzameld werk ooit in de ramsj op de kop getikt. En als nuancering voor mijn verontwaardiging over de stilte rond Multatuli moet ik toegeven dat de laatste paar delen nog steeds in het plastic zitten. Om alles te lezen wat je wil lezen is zoveel discipline nodig! En geduld! En ook nog een beetje tijd! Hoe doen de mensen dat toch die alles gelezen hebben?)

Eduard Douwes Dekker was een fascinerende man, die soms vol energie en eerzucht en opschepperij zat, en dan weer dodelijk vermoeid was en pessimistisch. Hij wilde groots leven, hij wilde zichzelf groots maken, en heeft daarbij een aantal grote dingen tot stand gebracht, maar is ook af en toe mislukt. (Zo krijg ik de indruk dat ook Van der Meulen niet door de Milioenenstudiën heen kan komen.) Hij wilde als jonge man graag schrijver zijn, zoals Van der Meulen laat zien, terwijl hij toen hij eenmaal gepubliceerd had, zich minachtend over het vak heeft uitgelaten. En hij is nog steeds een baken van licht in een verder moeilijk doordringbare negentiende eeuw in Nederland.

Van der Meulens boek was een proefschrift en waarschijnlijk heeft hij daarom een soort centrale onderzoeksvraag moeten instellen. Die luidt: wat was de relatie tussen leven en werk bij Eduard Douwes Dekker? Ik vind dat een tamelijk onzinnige vraag, en hij levert volgens mij ook niet zoveel op (als er een conclusie is over die vraag luidt hij geloof ik dat de schrijver heel vaak waargebeurde zaken gebruikte voor zijn werk, al maakte hij daar dan wel vaak een retorisch bepaalde keuze uit.) Bovendien lijkt mij, als leek, het grote probleem bij die vraag dat de scheidslijn tussen het gepubliceerde werk en de brieven bij Multatuli heel vaag is. Van der Meulen wijst er zelf een aantal keer op dat veel van de brieven ook wel voor publiek geschreven lijken. Voor een modern publiek zijn ze misschien zelfs nog wel geschikter, omdat de schrijver zich er (nog) minder van conventies en dergelijke aantrok. Maar als dat zo is, is Van der Meulens (impliciete) keuze om het bij de relatie tussen werk en leven vooral te hebben over het openbare leven van Multatuli: zijn werk in Nederlands-Indië, zijn latere belangstelling voor politiek en godsdienst en dergelijke, eigenlijk ongegrond. Over Multatuli's privé-leven buigt hij zich niet. Zo miste ik bijvoorbeeld wat duidelijker portretten van de twee vrouwen in het leven van Douwes Dekker, Tine en Mimi, die geen van beiden erg uit de verf komen in de biografie, maar toch ook op allerlei manieren belangrijk zijn geweest in en voor het werk.

Een grappig trekje van Dekker dat ik nog niet kende: dat hij veel thee dronk en ter ontspanning over wiskundige problemen nadacht. Dat stemt de fan in mij tot vreugde, want van die twee dingen houd ik ook.

Neil Gaiman. American Gods. Headline, 2001

2011-08-21T08:53:00.000+02:00

Je moet alles in je leven een keer geprobeerd hebben? Neil Gaiman is een van de succesvolste auteurs in het fantasy genre; moet je ooit weleens een boek van Neil Gaiman gelezen hebben?

Laat ik het proberen, dacht ik. American Gods vertelt het verhaal van een Amerikaan, Shadow, die net uit de gevangenis is vrijgelaten en in aanraking komt met een groep goden, onder aanvoering van Wodan. Die goden zijn ooit meegekomen met de immigranten naar Amerika, maar inmiddels vrijwel vergeten. Inmiddels zijn er andere goden opgestaan, goden van de televisie, of het geld, of de auto. De oude en de nieuwe goden strijden een modern episch gevecht.

Waar ligt het aan dat ik zo geworsteld heb met American Gods? Niet met het gegeven, denk ik. Het is een beetje flauw, het ligt er een beetje dik bovenop (maar dit was dan ook een samenvatting in enkele regels van een pocketbook van ruim 600 bladzijden), het is geen thematiek die mij diep in mijn ziel raakt, ik hou niet zo van sprookjes, maar aan de andere kant: ik heb ook boeken met goden erin gelezen die me wél bevielen. Zoiets geldt ook voor de stijl: die is niet meeslepend, maar stuit me ook niet speciaal tegen de borst. Men komt in de dialogen niet altijd erg snel ter zake, maar daarom kun je het boek ook sneller lezen.

Waar ligt het dan toch aan? Ik denk in de eerste plaats aan een totaal gebrek aan humor: aan ironie bijvoorbeeld. De vrouw van Shadow is bij een auto-ongeluk om het leven gekomen. Dat is op zich geen aanleiding voor onstuitbare lachpartijen, maar na haar dood komt zij hem nog een aantal keer opzoeken. Shadow heeft een gouden munt in haar graf gegooid die haar weer tot leven brengt, en zij houdt nog steeds van haar man, ook al kreeg ze het auto-ongeluk doordat ze bezig was een andere man oraal te bevredigen. Nu beschermt ze Shadow en slaat bijvoorbeeld zijn bewakers ongenadig dood. Aan haar hakken kleeft nog de modder van het graf.

Dat zijn situaties die ik moeilijk met droge ogen lezen kan. Als het grappig was, zou ik er makkelijk mee kunnen leven. Of grappig is misschien niet eens het woord: ik eis niet het recht op om kunnen schateren. Ik zou vooral graag zien dat de schrijver enthousiasme toont voor het feit dat hij nu alles kan bedenken wat hij maar wil. Eigenlijk wil ik als lezer niet alleen gelaten worden met zo'n zombie, ik wil geloof ik de schrijver er in dit geval een beetje doorheen zien schemeren. Maar dat gebeurt niet. In plaats daarvan neemt hij zijn verhaal uiterst serieus: in American Gods. De schrijver klinkt alleen door voor zover hij een boodschap heeft. Maar die boodschap (Amerika verliest zijn traditionele waarden) interesseert me geen klap, en ik vraag me ook af in hoeverre hij de schrijver echt ter harte gaat.

Een andere manier om een boek als dit te redden, voor mij, is als de psychologie van de personages dan interessanter is uitgewerkt. Maar geen van de personen in American gods lijkt een onafhankelijk geestesleven te leiden, iedereen schuift maar een beetje heen en weer als avatars in een wezenloos computerspel. Geen enkel moment heb je het idee dat je begrijpt waarom iemand iets doet.

Het komt er dus op neer dat ik de mensen mis in American gods: ofwel de mens van de auteur ofwel de mens van de personages. Komt dit nu doordat ik zo'n verschrikkelijk elitaire lezer ben die alleen maar boeken wil lezen die op de index staan? Ik geloof het niet. Er zijn ook genoeg door iedereen hogelijk gewaardeerde boeken waarmee ik dezelfde problemen heb: Faust van Goethe, bijvoorbeeld, gaf me hetzelfde soort overwegingen in: dat vond ik ook niet grappig en ook daar leek de auteur niet veel meer te willen meedelen dan zijn boodschap (al staan er in Faust wel wat meer mooie zinnen dan in American gods). Omgekeerd houd ik vast wel van humoristische low-brow over mensen, al weet ik daar nu even geen voorbeelden van. Het is dus een smaakkwestie, en uiteindelijk een gebrek van mij: dat ik niet kan genieten van wat iemands fantasiewereld alleen aan fraais kan opleveren. Ik zoek iets anders in een boek en als ik het niet vind ben ik teleurgesteld — dat is mijn beperking.

Plato. Feest / Feest / Euthyfron / Sokrates' verdediging / Kriton / Faidon. Amsterdam: Athenaeum, 2009 (4e eeuw vChr.)

2011-08-20T09:25:00.000+02:00

Vertaling: Gerard Koolschijn

Socrates moet aantrekkelijk zijn geweest voor de jonge, opstandige aristocratische jeugd van Athene. Hun toekomst, een toekomst waarin zij vanwege hun afkomst vanzelfsprekend de macht zouden hebben, was hun ontnomen door de nieuw ingestelde democratie. Hier was iemand die hun nieuwe argumenten aanreikte waarom zij de baas zouden moeten zijn - niet de adel van geboorte, maar de adel van de geest, die toevallig vooral veel voorkwam bij degenen die de eerste adel al hadden. Hier was iemand die hun redenen aanreikten om de gewone burger belachelijk te vinden, en de zittende macht ook — zij hadden geen idee hoe de zaken 'eigenlijk' in elkaar zaten —, en ook een methode om die belachelijkheid aan te tonen — de 'Socratische' methode. Hier was iemand die door de burgerij werd gehaat en die zij dus omarmden.

Socrates moet bovendien slim zijn geweest. Vijfentwintighonderd jaar na dato spat de intelligentie nog van de pagina's af. Hij had een filosofie die opstandigen van aard altijd zal aanspreken. Een belangrijke rol speelt daarbij de gedachte dat niets is zoals het in eerste instantie lijkt. De beroemde metafoor van de grot (wij leven in een grot en zien niet de werkelijkheid zelf maar slechts schaduwen ervan op de wand van de grot) komt in deze bundeling van vertalingen weliswaar niet voor, maar wel een aantal andere metaforen die erop wijzen. Bovendien is de socratische methode er natuurlijk op gebaseerd: te laten zien dat je misschien denkt dat het A is, maar dat het allemaal feitelijk -A is.

Mooi is bijvoorbeeld de gedachte dat bovenop de stratosfeer nog een laag is waarop weer andere, nog betere mensen leven, die nog vrijer zijn. Voor die mensen zijn wij wat de oceaanbewoners voor ons zijn: we bewegen ons traag voort in een wereld die constant wordt aangevreten door de lucht, zoals de zee daar beneden nog erger knabbelt.

Wie Socrates volgt, kan zichzelf dus slimmer voelen dan zijn medeburger, en dat dan vooral door toe te geven dat hij het zelf eigenlijk ook niet allemaal weet. Het valt wel te begrijpen hoe irritant dat was.

De vertaler Gerard Koolschijn heeft het ook niet zo heel erg op met Plato en Socrates. Ze waren uiteindelijk antidemocratisch, merkt hij op. Toch heeft hij deze vijf teksten, die samen een soort evangelie geven, een beschrijving van de laatste paar maanden van Socrates' leven alsmede van zijn dood, heel knap vertaald. De tekst leest alsof hij gisteren geschreven is, maar zonder hinderlijke anachronismen. Het gaat Koolschijn geloof ik vooral om het schrijverschap van Plato en dat is ook krachtig. Je krijgt het gevoel dat je nog steeds in de kring rond Socrates kunt verkeren en dat je waanwijze beschouwingen als de bovenstaande kunt ophangen alsof je er zelf bij geweest bent.

Interessant is bijvoorbeeld hoe de vorm zich spiegelt in de inhoud. De metafoor over een aarde die uit allerlei lagen bestaat waarbij de bewoners op de bodem van de oceaan, op de bodem van de aarde en op de bodem van de stratosfeer allemaal het gevoel hebben op de buitenste korst te zitten, wordt weerspiegeld in de structuur van het verhaal: Plato vertelt over wat een vriend vertelde dat Socrates zei. (En als het over de liefde gaat, brengt Socrates zelf dan weer verslag uit van wat Diotima hem geleerd heeft: dat de Liefde niet mooi is, zoals iedereen natuurlijk denkt, maar juist lelijk; en dat met een onweerstaanbare redenering.)

Ik heb Plato twintig jaar geleden gelezen en hoewel ik toen ongetwijfeld ontvankelijker zou zijn geweest voor een levende en redenerende Socrates - ik heb gelukkig een paar zwakkere afschaduwingen als leermeester gekend - was ik nog niet rijp om Plato te lezen. Ik ergerde me aan Socrates' gesprekspartners, die zo weinig tegen de goeroe wisten in te brengen. Maar inmiddels moet ik toegeven dat ik zelf vaak ook niet weet wat je precies tegen Socrates zou kunnen zeggen (gegeven bepaalde als vaststaand aangenomen principes natuurlijk). Ik zou nu zelf ook met mijn mond vol tanden staan, en Socrates zou ook een horzel zijn geworden in mijn pels.

Nikolaj Gogol. Dode zielen. Amsterdam: Van Oorschot, 2009 (1842))

2011-08-15T10:40:00.001+02:00

Vertaling: Charles B. Timmer

De meeste lezers zijn het er geloof ik wel over eens dat van de Divina Commedia vooral of zelfs alleen het eerste deel, de Hel, echt leesbaar is. Het is daarom heel verbazingwekkend dat iemand ooit het plan zou opvatten om een werk te schrijven met dezelfde structuur. Nikolaj Gogol had dat idee kennelijk wel ooit, maar hij is na het eerste deel, zijn eigen Hel, heel toepasselijk genaamd Dode zielen, gestrand.

Dat die andere delen er niet gekomen zijn, is dus waarschijnlijk niet erg. Dankzij Dode zielen zullen we ons Gogol blijven herinneren. De slechtheid van de mens is nu eenmaal een veel prettiger onderwerp dan zijn goedheid. Ik weet eigenlijk niet precies waarom. Ja, omdat goedheid saai is en slechtheid niet - maar dat verlegt alleen maar de vraag, want waarom is dat eigenlijk het geval? Je kunt toch op net zoveel verschillende manieren goed zijn als dat je slecht kunt zijn. Het vernuft dat Tsjitsjikow steekt in zijn wat geheimzinnige project om overal dode zielen op te kopen, de kleinburgerlijkheid en rancune die zijn burgers stoppen in de pogingen om hem te verketteren, dat alles zou toch ook juist positieve equivalenten kunnen hebben?

Ik kan alleen een biologische, evolutionaire verklaring verzinnen. Wij mensen zijn geconditioneerd om meer geboeid te zijn door het kwaad omdat we er meer belang bij hebben dat te onderkennen dan al het goede dat er tegelijkertijd ook gebeurt.

In Dode zielen is overigens niemand echt vreselijk slecht. Het is niet echt verboden om dode zielen van boeren te kopen, en het is ook niet helemaal duidelijk wie er wat mee opschiet. Er wordt vooral veel gekrabbeld en een beetje gesjoemeld en een beetje gejokt en iedereen denkt dat het nodig is om niet helemaal eerlijk te zijn omdat de anderen dat immers ook niet zijn. Ondertussen beweert de schrijver dat hij een groots epos in verzen aan het schrijven is, terwijl wat je leest toch duidelijk proza is (ik las de vertaling van Charles B. Timmer, die ik ooit eerder ook al gelezen had) en je ook weet dat er van in ieder geval de andere delen van dat epos bitter weinig terecht gekomen is.

Wij mensen (wij Russen, maar wie dit leest wordt zelf ook even een Rus) zijn altijd op zoek naar een buitenkansje. Er hoeft maar iemand langs te komen die wat aardige woorden spreekt, beschaafd lijkt en de grote wereld lijkt te kennen, of we trappen er, ondanks al onze gedisponeerdheid om vooral op het kwaad te letten, toch telkens weer in.

Mark Twain. The Adventures of Huckleberry Finn.

2011-08-13T09:36:00.001+02:00

Heel veel literatuur gaat over verhalen, heel veel literatuur gaat vooral over de manier waarop mensen zich bizar gaan gedragen omdat ze in boeken gelezen hebben dat het zo hoort: Don Quichotte en Madame Bovary zijn de bekendste voorbeelden, maar Tom Sawyer is er ook een. Hij wil alles volgens het boekje doen, dat wil in zijn geval zeggen: avonturenromans. En dat betekent weer dat alles zo ingewikkeld mogelijk moet gebeuren, precies volgens het boekje. Als de oude Jim uit zijn gevangenschap bevrijd moet worden, mag hij niet zomaar door de deur naar buiten lopen, maar hij moet per se eerst enkele wanhopige kreten in stenen bijtelen en daarna zich een weg naar buiten graven.

Tom Sawyer is niet de held van The Adventures of Huckleberry Finn — de titel zegt het al. Sterker nog, als Tom opduikt, wordt het boek een beetje vervelend, vooral omdat het daarvoor zo geslaagd was, met die ontroerende, subtiele schets van de relatie tussen Huck Finn en de 'neger' Jim. Huck die eigenlijk wel weet dat zijn 'geweten' hem voorhoudt dat hij de weggelopen slaaf Jim eigenlijk moet aangeven — want wat heeft diens baas hem eigenlijk ooit aangedaan? Maar die het toch niet doet, omdat hij besluit maar een slecht mens te blijven als Jim hem zijn enige vriend noemt. Huck die eigenlijk veel slimmer is dan de meeste bedriegers om hem heen, maar niet zo slim dat hij dat zelf in de gaten heeft.

In Amerika is er allerlei trammelant ontstaan vanwege het woord nigger dat zo vaak in het boek voorkomt en op taboes stuit. Die trammelant past in zekere zin wel bij Huckleberry Finn. Mensen die vinden dat zo'n boek zonder zo'n aanstootgevend woord uitgegeven moet worden, omdat het racistisch is, leven in zekere zin ook in een wereld waarin de idealen belangrijker zijn dan de realiteit, waarin alles moet gebeuren volgens het boekje, ook al zou het voor iedereen rustiger en praktischer zijn om je van die idealen op dit punt niet veel aan te trekken, bijvoorbeeld omdat er hogere idealen gediend moeten worden. Die mensen zijn eigenlijk de Tom Sawyers van deze wereld. Ik begrijp er niet veel van, maar dat komt waarschijnlijk omdat ik even onnozel ben als Huckleberry Finn.

Gregson Davis. The Blackwell Companion to Horace. Oxford: Wiley-Blackwell, 2010.

2011-08-09T21:29:00.004+02:00

Meer dan vijfentwintig jaar geleden besloot meneer Ubachs dat Horatius mijn favoriete Latijnse dichter was. Hoewel ik achteraf betwijfel of een volledig profiel van mijn persoonlijkheid was meegenomen in dat oordeel, is het een self-fulfilling prophecy gebleken, ik ben altijd meer geīnteresseerd geweest in Horatius dan in andere dichters, ik weet daarom meer van zijn leven en werk dan van anderen, en ik kan het werk daarom beter appreciëren.

Aan de andere kant ben ik onlangs begonnen aan de tamelijk recente Nederlandse vertaling van het werk door Piet Schrijvers en ik merkte dat ik vooral voor de delen van het oeuvre dat ik niet zo goed kende - zoals de zogenoemde Epoden - wel wat meer achtergrond informatie nodig had dan dit boek gaf. Ik besloot het dan ook serieus aan te pakken en las nu, bij wijze van inleiding, de ruim 400 pagina's aan geleerde beschouwingen in The Blackwell Companion to Horace (ik ben zelf hoofdredacteur van een Blackwell Companion to Phonology).

Ik heb veel geleerd dat ik nog niet wist. Dat Horatius ook als hij geen succesvol, door Maecenas beschermd dichter was geweest, als slavenzoon waarschijnlijk tot de hoogste kringen in de Romeinse samenleving was doorgedrongen vanwege zijn grote ambtelijke kwaliteiten, en die van zijn vader. Dat zijn relatie met Maecenas en die met keizer Augustus een gecompliceerde was, en dat je die complicaties in een zorgvuldige analyse van het werk kunt terugvinden. Dat wij moderne lezers vooral getraind zijn in het lezen van romans en daarom geneigd zijn alle literaire teksten als een soort romans tegemoet te treden (vooral over dat laatste ga ik nog veel nadenken.

Af en toe moest ik natuurlijk wat wennen aan het specifieke jargon van de literatuurwetenschappers, ik lees hun werk nu eenmaal moet vaak, en ik vond ook niet alles even interessant, maar bij elkaar genomen is het toch ook interessant om te zien hoe zo'n vak toch almaar groeit en een steeds preciezer, maar nooit voltooid portret van, in dit geval, Horatius geeft.

Op school had mijn waardering voor Horatius vooral te maken met zijn vormexperimenten. Ik probeerde verschillende van die gedichten, in steeds een ander ingewikkeld metrisch patroon geschreven, vormvast in het Nederlands te vertalen. Inmiddels begin ik ook de inhoud te zien. Mijn leven zal een leven zijn met Horarius altijd ergens op de achtergrond. Met dank aan meneer Ubachs.

Henrik Ibsen. A Doll's House. Gutenberg.org, 2001

2011-08-09T21:26:00.001+02:00

Nora woont, een negentiende-eeuwse vrouw,haar hele leven in een poppenhuis. Ze is de pop van haar vader, die precies de gewenste dingen doet en de gewenste opinies heeft, tot haar huwelijk. Daarna wordt ze de pop van haar man, het wat domme gansje dat voor hem de Tarantella danst en wiens enige onafhankelijkheid eruit bestaat dat ze zogenaamd niet met geld om kan gaan. Tot haar ineens de schellen van de ogen vallen, als haar man hun onderlinge relatie altijd verkeerd beoordeeld blijkt te hebben, en ze besluit om een eigen leven te gaan leiden,weguit het poppenhuis.

Wat mij vooral opviel toen ikdit stuk weer eens herlas: hoe spannend het is. Ook al weet je precies hoe het allemaal afloopt, en al weet je zelfs dat het einde waar Nora bang voor is - dat haar man erachter komt dat ze een zakelijke transactie gesloten heeft - uiteindelijk voor haar een zegen zal zijn, toch leef je met haar mee: oh, als hij die brief maar niet opent! Dat verlangen wordt bijna onverdraaglijk, ook voor de lezer.

Eigenaardig is dat er ook nog een andere draad is, die ik min of meer vergeten was en waarover ik ookop internet wei ig lees: die van dr. Rank, die heimelijk verliefd is op Nora, iedere dag als huisvriend op bezoek komt, dan ineens onverhoeds zijn liefde bekent, afgewezen wordt, en zich terugtrekt (om zelfmoord te plegen?) Dat Nora geen zin heeft om nu de pop te worden van weer een derde man, is duidelijk. Maar wat is dat voor een zonderling hartstochtelijke figuur, die Rank? Daar zou ik nou weleens wat meer over willen lezen.

Aris Fioretos. De laatste Griek. Amsterdam: Querido, 2011.

2011-08-09T21:22:00.000+02:00

Vertaling: Hans Peter Westin

Een Britse criticus observeerde vorig jaar in een bespreking van het werk van de Turkse Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk dat deze schrijft in een 'literair Esperanto': een schrijfkunst die niet duidelijk geworteld is inde eigen (voor Pamuk Turkse) tradities, maar die herkenbaar is voor een internationale lezersschaar: een beetje magisch realisme, een verhevigde, exotisch gemaakte sfeertekening van 'lokale' excentriciteiten die door hun fantastische eigenschappen toch ook net zo goed ergens anders geplaatst zouden kunnen worden, enzovoorts.

De laatste Griek is keurig in dat literaire register geschreven. De personen hebben allerlei eigenaardige ideeën over bijvoorbeeld de tijd (dat er best meerdere vrijdagen in een week kunnen zitten) die me minder met de Griekse cultuur te maken lijken te hebben dan met de nalatenschap van García Marquez. Het boek is heel fragmentarisch opgebouwd en bovendien in een ingewikkelde constructie - het is zogenaamd een manuscript voor een krankjorume encyclopedie over alle Grieken overal en altijd. Er is geen zin die niet luidkeels uitroept dat hij literair is.

Het is jammer dat de Grieks-Zweedse schrijver Aris Fioretos deze vorm gekozen heeft, want zijn stof is interessant. Hij handelt vooral over een Griek die eind jaren zestig uit (Grieks) Macedonië naar Zweden emigreert en over zijn voorouders, en heeft daarom een geweldige brok geschiedenis als achtergrond: de tragedie van de Grieks-Turkse oorlog, de burgeroorlog in de jaren veertig, het kolonelsregime in de jaren zestig en zeventig. Omdat er zo'n enorme dikke saus ostentatief literair gedoe overheen wordt gegoten, stemde het boek mij althans gaandeweg vooral tot wanhoop. Al die excentriciteiten (en vooral het humorloze daarvan) begonnen mij vooral te irriteren. Jammer!

Kakuzo Okakura. The Book of Tea. Project Gutenberg, 2001 (1906)

2011-08-07T18:38:00.003+02:00

Er gaat niets boven een kop thee. De zogenoemde 'theemeesters' in Japan ontwikkelden een ritueel voor het serveren van thee dat volgens Kakuzo Okakura nauwe banden vertoont met het Taoïsme en met Zen. De thee wordt geserveeerd in een aparte Theems er, die liefst los staat van het huis. De theemeester heeft de kamer en het pad naar de kamer zorgvuldig schoongemaakt en de ruimte smaakvol gedecoreerd met bijvoorbeeld een eenvoudig maar passend bloemstuk. Zo zijn er pook allerlei regels over hoe men de ruimte binnentreedt, de thee maakt, enzovoort. Onderwijl zwijgt men.

Okakura schreef zijn essay in 1906 om het 'theisme' uit te leggen aan westerlingen. Japan werd overspoeld et Westerse cultuur terwijl in Okakura 's ogen de eigen cultuur van het ogen geminacht werd. Hij stelde daar dit boekje tegenover, een kleinood, geschreven in heel elegant Engels: "Those of us who know not the secret of properly regulating pur own existence on this tumultuous sea of foolish troubles which we call life are constantly in a state of misery while vainly trying to be happy and contented."

De grootste openbaring was voor mij de manier waarop Okakura beschrijft hoe een Japanner kijkt (honderd jaar geleden keek) naar het huis van een westerling, waar zo enorm veel te zien is, overal schilderijen hangen én bloemen, en allerlei andere objecten te zien zijn in wat voor de theemeester een wezenloos vertoon van rijkdom is. "One cannot listen to different pieces of music at the same time". Dit pleidooi voor concentratie en tegen multitasking is alleen maar urgenter geworden; als ik het goed zie ook in Japan zelf, waar de manga vandaan komt en ooit de Sony walkman. Wie drinkt er nog weleens alleen maar een kop thee?

David Sedaris. Dress your family in corduroy and denim. Audible, 2004.

2011-08-07T18:35:00.000+02:00

David Sedaris ziet er verkeerd uit. Dit is nu het tweede audioboek dat ik van hem gehoord heb en er heeft zich in mij nu een duidelijk beeld van hem gevormd op basis van zijn stem en zijn verhalen. Dat beeld ligt het dichtst in de buurt van de Amerikaanse straatmuzikant die al tientallen jaren in Den Haag op zijn gitaar speelt, een bejaarde hippie die geloof ik Craig heet.

Ik heb nu meerdere foto's van Sedaris gezien en weet dat hij er helemaal niet zo uitziet, hij heeft bijvoorbeeld geen sluik lang haar, maar een heel keurig voorkomen. En toch kom ik niet van dat beeld af.

Ik luister naar Sedaris omdat hij de perfecte vakantieverhalen schrijft: ze zijn niet te lang, ze meanderen een beetje, ze zijn grappig op een charmante manier (er zit veel zelfspot bij, waarin hij zichzelf neerzet als een onuitstaanbaar verwend nest). Ik luister ernaar als het te warm is om te slapen en ik geen zin heb om een boek open te doen.

Ik moet nu binnenkort misschien ook maar eens een boek van Sedaris lezen, met mijn ogen bedoel ik. Kijken hoe hij zijn zinnen precies op papier plaatst, hoe hij de imitaties van bijvoorbeeld zijn broer precies grafisch weergeeft. Ik heb zijn stem inmiddels goed genoeg in mijn hoofd om die mee te laten klinken, en ik weet ook hoe hij eruitziet. Als Craig.

D.H. Lawrence. Women in love. Feedbooks, 2010 (1920)

2011-08-07T18:21:00.005+02:00

Ophouden met lezen in een boek voelt voor mij altijd minstens een beetle als een nederlaag. Er moet iets aan het boek zijn dat ik niet goed begrijp, ik moet tekortschieten tegenover de auteur, anders zou ik toch wel verdergaan?

Ik had onlangs Sons and lovers met veel plezier en bewondering gelezen, het was een revelatie voor me geweest en ik wilde nog meer van die Lawrences lezen, een van zijn andere meesterwerken. Wat kon daar misgaan?

Het ging mis. Ik ben tot ongeveer tweederde gekomen, maar ik merkte dat ik zozeer de pagina's tot het eind aan het aftellen was, dat zelfs de schaamte over het opgeven bij een erkend meesterwerk niet opwoog tegen het plezier dat ik mezelf gaf door te stoppen met lezen. Dat heb ik toen maar gedaan.

Waar ligt zoiets nou aan. Misschien komt het doordat ik met Buddenbrooks gelezen heb, en daar kan weinig tegenop. Ook Sons and lovers zou ik nu waarschijnlijk minder mooi gevonden hebben. Maar er is ook echt iets in dit boek dat me niet bevalt: de hoofdpersonen. Ze leuteren me teveel ober hun persoonlijke verhoudingen, hoe ze zich precies tot elkaar verhouden, hoe gevoelens van minuut tot minuut fluctueren, hoe ze niet conventioneel willen zijn, maar elkaar wel vast willen houden, enzovoort. Sons and lovers heeft dat ook wel een beetje, maar toch ook wat meer mysterieuze rauwe personen die niet zo hypergevoelig zijn de hele tijd.

Women in love sluit de lezer op in een benauwde vierhoeksrelatie. De scènes die buiten dat viertal treden - de vrijgevochten moderne jeugd in Londen, de zoektocht naar een zus die in het water gevallen is - zijn nog wel interessant, ,aar dan gaat het steeds weer onvermijdelijk door naar eindeloze bespiegelingen van in mijn ogen weinig volwassen personen. Niet ik, maar Gudrun, Ursula, Rupert en Gerald zijn de schuld dat ik dit boek terzijde heb moeten leggen, verdorie!

Harry Mulisch. De aanslag. Amsterdam: De Bezige Bij, 2009 (1982)

2011-08-07T18:14:00.001+02:00

Dertig jaar na verschijnen is De aanslag een klassieker in de Nederlandse literatuur en mij lijkt dat na dertig jaar ook terecht.

Wanneer heb ik dit boek voor het eerst gelezen? In 1982 was ik nog net iets te jong, vermoed ik, maar het gebeurde wel op de middelbare school, dat wil zeggen, vóór 1986. Daarna heb ik het denk ik nog wel een keer of twee gelezen; ik weet niet meer of ik de film gezien heb. Ik heb er wel beelden van, maar die kunnen ook gekomen zijn uit een documentaire over Mulisch - een van de belden betreft het beeld van de schei er die geniet van het feit dat naar aanleiding van zijn fantasie nu een huis in de brand wordt gestoken. Dat zat in ieder geval niet in de film.

Van het boek kon ik me meer herinneren. Ik zal wel niet de enige Nederlander zijn die op ieder willekeurig moment een adequate samenvatting kan gevenvan het plot, maar er waren ook een aantal details die ik nog wel in detail wist: de regelmatige verwijzingen naar tanden (het rijtje huizen waaruit een huis ontbreekt ziet eruit als een haveloos gebit, Anton Steenwijk wordt gedwongen mee te doen aan de vredesdemonstratie door zijn tandarts, en zo voorts). Maar er waren ook details die me nooit eerder waren opgevallen of die ik vergeten was: Peter, de broer van Anton, zit op de avond voor de aanslag een zin van Homerus te vertalen waarin de strijd tussen twee legers wordt vergeleken met het op elkaar stoten van twee riviere , en dat beeld van rivieren komt ook een aantal keer terug, het prominentst in, alweer, die vredesdemonstratie, die heel Amsterdam overspoelde met vele stromen mensen.

De aanslag is een klassieker omdat het voor een deel het Nederlandse beeld van de Tweede Wereldoorlog mede bepaalt: alle denkbare partijen komen aan de orde, en allen voelen zich slachtoffer en negeren hun eigen daderschap. Maar los daarvan is het een krachtig boek, waarin nog van alles te ontdekken valt en dat ik hopelijk nog vaker zal lezen.

Thomas Mann. Buddenbrooks. Verfall einer Familie. Berlin: S. Fischer Verlag, 2010 (1901)

2011-08-02T19:45:00.001+02:00

Thomas Mann was tweeëntwintig toen hij Buddenbrooks schreef en hij had alles gezien en nog veel meer gehoord. Hij had gekeken in de diepten van het verval, in de onmogelijkheid van voortdurende discipline, hij was in staat om een generatieconflict van alle mogelijke kanten te bekijken en hij kende alle registers van zijn moedertaal.

De laatste telg van het geslacht Buddenbrooks, Hanno, heeft een aantal keer het gevoel dat hij de tjd zou willen kunnen stilzetten, terwijl hij tegelijkertijd nauwkeurig bijhoudt hoe lang er nog rest van de vakantie of het vredige tekenuur. Die ervaring had ik ook bij Buddenbrooks. Vrijwel iedere scène grijpt aan of boeit in ieder geval, vanaf de eerste tot en met de laatste bladzijde is het permanent raak, maar doorlopend hield ik bezorgd in de gaten hoeveel bladzijden ik nog mocht. Uiteindelijk heb ik vier vakantiedagen met Buddenbrooks doorgebracht, vier prachtige dagen die mijn leven verrijkten. Als alle leesdagen zo waren, zou een mens nooit iets anders willen dan lezen: ooit za. er voldoende wereldliteratuur op het hoogste niveau zijn waarin dat doel bereikbaar is.

Tegelijkertijd is dat natuurlijk het decadente gevoel waartegen de een na laatstegeneratie Buddenbrook, Thomas, strijdt, de man die levenslang alle neigingen - de liefde voor het bloemenmeisje, de fascinatie voor Schopenhauer - terzijde schuift in doel van het Werk en de Firma en die ten onder gaat omdat hij inziet dat het niet meer is op te brengen.

Er zijn weinig boeken die de zinloosheid, de tragedie van het alledaagse getob beter uitdrukken dan Budenbrooks. Thomas maakt zich zorgen over de positie van zijn familie in de stad, en of hij er wel representatief genoeg uitziet, tot hij op straat voorover valt, bezweken aan kiespijn. Zijn zoon maakt zich druk over een mondeling examen Latijn en krijgt de tyfus. Het helpt dat het zich allemaal enerzijds in het verleden afspeelt - ook voor Manns eerste lezers, de laatste gebeurtenissen in het boek zijn nog dertig jaar voor het verscheen - terwijl tegelijkertijd alles op een bepaalde manier nog zo is als nu: het verlangen naar eindeloze vakantie, het lijden bij de tandarts, de vrouw die nooit echt lijdt omdat ze al het lijden dat zich aan haar voltrekt zo mateloos interessant vindt. En de man die zich, al is het maar voor even, volkomen verliest in een boek, waarvan hij een nachtlang gelooft dat het zijn leven verandert.

Vincent van der Noort. Getallen zijn je beste vrienden. Ontboezemingen van een nerd. Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2011.

2011-08-01T17:54:00.001+02:00

Wat moet het prettig zijn om Vincent van der Noort als wiskundeleraar te hebben! Zoals die man kan vertellen over zijn vak, over de wiskunde, hoe enthousiast hij is, hoe hij de lezer in dit boek allerlei uithoeken van zijn vak laat zien om uiteindelijk uit te komen bij een op het oog geavanceerd en volkomen abstract resultaat over symmetriegroepen en meerdimensionale ruimtes.

De wiskunde is een vreemde discipline. Je bent doorlopend met zaken bezig die je andere mensen niet of nauwelijks kunt uitleggen. Dingen waarbij je zelf grote schoonheid ervaart, maar die een ander alleen kan zien als hij bereid is er heel veel moeite in te steken. En de meeste mensen zijn daar niet toe bereid.

Nu heb je dat in andere wetenschappen natuurlijk ook, dat hetgene waar jij in gespecialiseerd bent alleen echt begrepen kan worden door andere specialisten. Maar in die andere vakken bestaat het ding dat je bestudeert ook nog buiten je vak om: er is ook taal buiten de taalkunde en natuur buiten de natuurkunde, maar nauwelijks wis buiten de wiskunde.

Op het gebied van de wiskunde ben ik denk ik een prototypische geïnteresseerde leek. Ik vond het een leuk vak op de middelbare school, ik lees er graag over, maar weet er bijna niets van. Van der Noort heeft het talent om iemand als mij dan helemaal zijn vak in te slepen. Of ik alles helemaal tot inde details begrepen heb, weet ik niet; ik heb in ieder geval een indruk gekregen van het soort onderwerpen waar Van der Noort (hij promoveerde in Utrecht) mee bezig is. Hij probeert de lezer erbij te houden met raadseltjes en anekdotes en ideeën voor gedichten en grapjes, maar zelfs de wiskunde op zich dist hij al zo smakelijk op dat ik het boek bijna letterlijk in éėn adem uitlas. Ik zat in de trein tussen Utrecht en Eindhoven, maar heb niet gemerkt dat we in Den Bosch stopten en was bijna vergeten om in Eindhoven uit te stappen.

P.F. Thomėse. Grillroom Jeruzalem. Amsterdam: Contact, 2011.

2011-08-01T17:52:00.003+02:00

Het aardige van recent verschenen boeken lezen, is dat je je oordeel een keer kunt leggen naast dat van beroepsrecensenten - mensen die voortdurend recent verschenen boeken lezen. Op een waarschijnlijk irrationele manier kijk ik altijd een beetje tegen dat soort mensen op. Die mensen moeten zo veel belezener zijn dan ik, moeten zoveel meer begrijpen van de letteren dan ik. Tegelijkertijd ben ik eigenwijs genoeg om mijn eigen oordeel niet bij het minste of geringste in het water te gooien. Dat levert soms interessante confrontaties op - interessant in ieder geval voor mijzelf.
Vlak nadat ik Grillroom Jeruzalem op mijn ereader had uitgelezen, las ik een recensie van dat boek door Marja Pruis in een oude Groene die ik op vakantie had meegenomen. Ik had me verschrikkelijk geërgerd, aan de erbarmelijke stijl, de gemakzucht, het gebrek om iets echt te zien. Pruis daarentegen vindt bijna precies het omgekeerde: "Een journalistiek genre krijgt bij Thomèse een literair gezicht."
Waar zit het verschil? Het is moeilijk te zeggen, omdat Pruis geen echte argumenten geeft. Ze prijst wel de 'gestileerde vorm', maar zegt niet waaruit die zou blijken. Ik vond de stijl juist een van de mi punten, vooral het wat rare woordgebruik (katholieken noemt hij ergens op niets af katholico's; ik neem aan dat je dat als ironie kunt zien, maar het is ironie van een bijzonder gemakzuchtige vorm.)
Er is wel een ding dat Pruis hetzelfde ziet als ik: "Waarom dan toch ingestemd met de uitnodiging [om deze reis te maken]?" Mij stoorde dat gebrek aan noodzaak enorm. De schrijver gaat op reis, maar niet alleen is er van tevoren geen noodzaak, ook gaandeweg ontwikkelt die zich niet. Hij komt wel mensen tegen, maar ontwikkelt geen menselijk contact, zonder dat dit vervolgens gethematiseerd wordt. Hij is ironisch over zijn reisgenoten, maar dan oom weer ironisch op zo'n flauwe manier. Hij ziet eigenlijk niets dan clichėbeelden. De Tweede Wereldoorlog wordt er de hele tijd bijgehaald (waarbij hij dan herhaaldelijk opmerkt dat die nog niet voorbij is) en hij ergert zich aan het geluid van muezzins?
Hoe kan mij oordeel zo anders zijn als dat van een goede lezer als Pruis? Het antwoord zit er misschien in dat zij in hetzelfde stuk een ander boek bespreekt dat ze veel slechter vindt. Misschien was het 't contrast dat dit boek mooi maakte. Ik hoef gelukkig maar zelden boeken te lezen die me niet liggen. Ik ben immers geen beroepslezer.

Maarten 't Hart. Dienstreizen van een thuisblijver. Amsterdam: Arbeiderspers, 2011.

2011-07-26T09:16:00.003+02:00

Soms zie ik Maarten 't Hart weleens door de stad fietsen, voor mijn gevoel is hij dan altijd op weg naar de Aldi. Verder denk ik weinig aan hem; te weinig misschien, want de autobiografische essays in Dienstreizen van een thuisblijver heb ik in een avondje met veel plezier gelezen. .

't Hart is af en toe wel erg koket en overdrijft ook af en toe net iets te duidelijk — vooral voor iemand die zelf soms zo onbekommerd pedant zou zijn. Als Maarten 't Hart zelf dit boek zou moeten bespreken, zou hij het bijvoorbeeld kunnen hebben over het geklaag dat de schrijver in zijn studententijd zo ongelooflijk veel moest fietsen: het ene college vond plaats in de Nonnensteeg, het volgende in het Kamerlingh Onnesgebouw, en dan weer een in de Hugo de Groot straat. Iedere Leidenaar, zou de recensent Maarten 't Hart opmerken, weet dat die drie gebouwen op een steenworp afstand van elkaar liggen. In het kwartier tussen twee colleges in kun je gemakkelijk van het ene gebouw naar het andere lopen, en dan heb je nog tijd om een paar pagina's Trollope te lezen ook! .

Het boek is vooral prettig om te lezen omdat het zo zonnig geschreven is. Maarten 't Hart heeft het prettig; weliswaar in zelfgecreëerde omstandigheden die voor een ander misschien helemaal niet zo prettig zouden zijn, maar 't Hart geniet ervan. .

Zo vertelt hij het verhaal van zijn wederwaardigheden met een Duitse uitgeefster, die niet alleen erg laks was met het betalen van royalties maar, wat 't Hart nog erger vond, er bovendien op stond dat ze hem de hele tijd kon vertroetelen. In de handen van een andere schrijver zou dit een volkomen verontwaardigd verhaal geworden zijn over de intense slechtheid van zo'n mens, maar 't Hart maakt er een laconiek verhaal van waarin hij vooral zichzelf bespot. .

Nog een puntje van 't Hartiaanse kritiek op Dienstreizen van een thuisblijver: op een bepaald moment ligt de auteur in het ziekenhuis met een gebroken been met niet veel meer te lezen dan De verloofden van Alessandro Manzoni. Afgezien van de beschrijving van de pestepidemis vind hij het boek niet veel waard, krijg je de indruk. Hoe is het mogelijk! Zo'n in Nederland ten onrechte genegeerd meesterwerk van Dickensiaanse allure! Hoe kan een lezer met ook maar een beetje smaak zich daar nu bij vervelen!

Alan Jacobs. The Pleasures of Reading in an Age of Distraction. Oxford: Oxford University Press, 2011.

2011-07-21T19:52:00.000+02:00

The Pleasures of Reading in an Age of Distraction begint een beetje chagerijnig, zeker voor een boek dat 'pleasures' in zijn titel heeft. Het begint met een lange tirade tegen degenen die in Amerika het lezen van de Belangrijke Boeken verdedigen. Die mensen zijn namelijk in de ogen van Alan Jacobs vooral bezig om iedereen het lezen tegen te maken, door net te doen alsof lezen niet een kwestie is van smaak, maar een soort plicht. Wie Harry Potter leest, is geen échte lezer, beweren zulke lieden, men kan slechts genieten van Plato en Proust.

Jacobs heeft dat beginnetje nodig om zich tegen die vreugdeloosheid af te zetten. Lezen, zegt hij, moet je eerst en vooral doen om het plezier van het lezen. Zijn boek is ook niet zozeer een pleidooi om mensen weer aan het lezen te krijgen - een boek zou daarvoor natuurlijk niet het beste medium zijn - maar om degene die eigenlijk wel graag weer willen lezen, maar zich daar in het internettijdperk met al zijn afleidingen niet meer toe in staat voelen. Jacobs wil laten voelen hoe prettig dat ook weer was, helemaal opgaan in een boek, wat de juiste leeshouding is (dat is er dus niet een waarin je met alle geweld aan de canon wil voldoen, al is het er wel een waarin je je eigen grenzen opzoekt; gewoon, omdat dit extra plezier geeft), en hoe een Kindle kan helpen om je weer te concentreren — om een bladzijde om te slaan moet je een beweging met je duim maken die lijkt op Twitteren of mail checken op je telefoon; je geeft je rusteloze lichaam wat te doen terwijl jij rustig verder leest.

Het is een mooi essay geworden, ook voor degene die zich nog niet te rusteloos voelt om te lezen. Ik heb bijvoorbeeld niet het gevoel dat ik nu speciaal minder lees dan in een andere fase van mijn leven, afgezien van ruwweg mijn studententijd waarin ik gewoonweg veel meer tijd had om te lezen. Toch heeft Pleasures me aan het denken gezet over een aantal van mijn eigen gewoontes.

Een belangrijk verschil dat Jacobs maakt, is bijvoorbeeld dat tussen mensen die lezen om het lezen en mensen die lezen om gelezen te hebben. Degenen die lijstjes van Belangrijke Boeken hebben, horen volgens Jacobs tot de laatste categorie. Hij keurt dergelijk gedrag niet goed.

Nu heb ik al sinds enkele jaren een lijst die ik probeer af te werken. Doe ik dat inderdaad om gelezen te hebben?

Voor een deel wel. Ik wilde nu eenmaal ook eens een reden hebben om Samuel Beckett of Giacomo Leopardi gelezen te hebben, al gaf het lezen van met name de eerste me niet heel veel genoegen. Maar voor een groot deel is de lijst voor mij toch vooral een ontdekkingstocht, een manier om dingen te leren kennen die ik gemist heb, om werken te herlezen die ik ooit met meer of minder plezier tot me genomen heb. Ik lees die lijst bovendien met wisselende snelheid: soms enkele titels in een maand, de laatste maanden maar heel weinig (terwijl ik toch nog tientallen titels te gaan heb).

Waarom lees ik dan? Ik geloof inderdaad niet dat ik een beter mens geworden ben van al die boeken die ik gelezen heb. Uiteindelijk toch vooral omdat het lezen van een boek me in veel opzichten meer bevrediging geeft dan laten we zeggen het spelen van een computerspel. Een spelletje spelen is de tijd passeren; een boek lezen is intensief leven.

Jean Racine. Andromaque. Paris: Larousse, 2008 (1667)

2011-07-20T11:12:00.001+02:00

Net zoals iedereen, ken ik natuurlijk een aantal vreemde snuiters. Een van hen kent alleen zeventiende-eeuws Frans, omdat het enige dat hem interesseert de taal is van Corneille en Racine.

Zelf heb ik tot nu toe een vooroordeel tegen die schrijvers gehad. Mijn idee was in de eerste plaats dat ze allebei hetzelfde waren, en in de tweede plaats dat ze droog waren, klassiek, alleen gericht op allerlei veel te strenge vormeisen, zodat hun stukken klassiekers waren, maar weinig menselijk..

Nu ik Andromaque gelezen heb, weet ik dat dit in ieder geval niet waar is voor Racine. .

Wat een ingewikkeld psychologische spel spelen de personages in de alexandrijnen van dit stuk! Er is een keten van verliefdheden: Orestes houdt van Hermione, Hermione houdt van Pyrrhus, Pyrrhus houdt van Andromaque. En ieder probeert degene die van hem of haar houdt zodanig te manipuleren dat er een grotere kans is dat degene van wie hij of zij zelf houdt zijn of haar liefde zal verleggen. Ieder speelt zijn eigen slimme spelletje om de liefde te krijgen op wie hij hoopt, en het einde van het liedje is dat er twee dood zijn en minstens één gekgeworden. Alleen Andromaque, degene die bovenaan de keten stond en alleen nog houdt van haar dode man, de Trojaanse held Hector, komt relatief onbeschadigd uit de tragedie, of althans, ze raakt niet meer beschadigd dan ze door haar oorlogstrauma (de vernietiging van haar vaderstad Troje) aan het begin al was.
Er wordt in troebel zielenleven gevist in Andromaque en tegelijkertijd is de vorm heel helder. Je hebt he-le-maal geen last van de strakke conventies van eenheid van ruimte, tijd en plaats, integendeel, die conventies zitten het stuk als gegoten. Ook de taal is helemaal niet kunstmatig of opgesmukt, maar geeft de verwarring waarin zo ongeveer iedereen in dit stuk permanent verkeert op een prachtige manier weer. .

Ah, Jean Racine. Ik geloof niet dat hij in Nederland vaak wordt opgevoerd, en dat is jammer. Op internet lees ik dat Corneille veel meer voldoet aan het (veel te klassieke) beeld dat ik altijd van allebei die schrijvers had. Maar misschien moet ik zelfs Corneille maar eens proberen.

David Sedaris. When You Are Engulfed In Flames. Hachette Digital, 2011 (2008).

2011-07-18T20:28:00.002+02:00

Nog voordat ik dit boek uithad, had ik op iTunes al twee eerdere verhalenbundels van David Sedaris als luisterboek gekocht, waarop hij zijn eigen werk voorleest. Sedaris geldt als de grote Amerikaanse humorist van het begin van de eenentwintigste eeuw. Hij geldt als een meesterlijke verteller. Hij geldt als iemand die je gelezen moet hebben, maar die je vooral gehoord moet hebben. En de mensen die dat allemaal zeggen, die weten waar ze het over hebben, die hebben gelijk.

Je krijgt het idee als je When You Are Engulfed In Flames leest, dat dit misschien niet eens Sedaris' beste boek is. Het wordt duidelijk uit dit boek dat hier iemand aan het woord is die zich altijd gepresenteerd heeft als loser, die uit dat loserdom misschien ook wel zijn grootste kracht heeft gemaakt, maar die nu moet wennen aan het feit dat hij businessclass reist dankzij het succes van zijn boeken, dat hij een gelukkige en stabiele relatie heeft en dat hij een man van middelbare leeftijd is die niet maar almaar door kan gaan over zijn jeugd. Als dat al zo grappig is, hoe moet het dan zijn als hij nog schrijft als jonge, onzekere man die zijn publiek nog maar weinig over zijn jonge jaren verteld heeft?

Sedaris is niet alleen grappig, hij is ook een man om van te houden. Hij kokketeert met zijn onhebbelijkheden op een onweerstaanbare manier. De manier waarop hij bijvoorbeeld vertelt over de keer dat hij en zijn man allebei hetzelfde virus krijgen en in een competitie belanden over wie er precies het zieligst is, en wie zich het beste groot kan houden, vond ik onweerstaanbaar. Ik heb naar dit boek vooral 's avonds in bed geluisterd, als het heel warm was in Verona en ik nog niet kon slapen, en ik moest regelmatig hardop lachen, wat hol weerklonk in mijn alom betegelde appartement.

Ik ga die andere boeken dus snel weer beluisteren, net zoals ik me kan voorstellen dat ik af en toe nog weer eens luister naar de essays in dit boek. Ergens halverwege begon mijn iPod vreemde kuren te vertonen, waardoor hij terug naar achteren sprong, waardoor ik bepaalde stukken inmiddels wel drie keer gehoord heb. Dat verveelde in het geheel niet. Ik heb een nieuwe metgezel voor wanneer ik ineens even gegarandeerd wil lachen.

Luciano De Crescenzo. Tutti santi me compreso. Milano: Mondadori. 2011.

2011-07-16T20:21:00.000+02:00

Luciano De Crescenzo is geboren in Napels in 1929, ooit opgeleid als ingenieur en sinds dertig jaar schrijft hij boeken over de klassieke mythen, de klassieke filosofie en andere onderwerpen. De boeken zijn enorm populair in Italië, en het is gemakkelijk te begrijpen waarom: De Crescenzo heeft een aangename, persoonlijke toon. Ik heb zijn nieuwste boek, Tutti santi me compreso bijvoorbeeld in een paar uur uitgelezen, terwijl ik nu toch niet echt een heel erg ervaren lezer in het Italiaans ben (dit is geloof ik mijn vierde boek ooit). En tegelijkertijd heb ik er nog wat van opgestoken ook: over enkele van de belangrijkste heiligen van de Rooms-Katholieke Kerk, want daarover gaat het boek officieel. En over hoe een slimme niet al te gelovige Italiaan tegen het geloof aankijkt, want daarover gaat het officieus.

In Tutti santi beschrijft De Crescenzo het leven van een aantal door hem geselecteerde heiligen. Daaronder zitten Grote Namen uit de heiligenwereld zoals Maria, Jozef, Johannes de Doper en Petrus en Paulus, maar ook mindere goden zoals Pacomio en Januarius van Benevento.

De beschrijving van de laatste is een van de hoogtepunten uit het boek. Januarius (San Gennaro) werd door een commissie na het Tweede Vaticaans Concilie in eerste instantie afgeschaft als heilige, omdat er te weinig over hem bekend werd. Na protesten uit Napels, waar hij allerwegen vereerd wordt, mocht hij uiteindelijk toch blijven, maar volgens De Crescenzo als een heilige uit de B-categorie, een die alleen lokaal vereerd mag worden. Volgens De Crescenzo verscheen er overal op de muren van Napels de tekst 'San Gennà, futtatenne' - Napolitaans dialect dat zoveel betekent als 'Sint Janus, laat ze stikken'. (Het is als je dit boek leest wel handig om iemand in de buurt te hebben die af en toe Napolitaans verstaat, althans, het wordt er een stuk grappiger van: De Crescenzo moet het voor de humor wel regelmatig hebben van het komische effect van de verbinding van het heilige van de heiligen en het platte van het dialect.)

Bovenal is het boek een autobiografisch verslag. De Crescenzo is inmiddels al een eind in de tachtig en je krijgt het idee dat hij begint te voelen dat dit weleens een van zijn laatste boeken zou kunnen zijn. Het gaat vaak over zijn herinneringen, aan de oorlog vooral, toen hij met zijn familie schuilde voor de Duitsers in een dorpje buiten Napels, maar het gaat ook vaak over de dood. Al die bespiegelingen verbindt hij dan op een charmante manier aan het leven van de een heilige van dienst. Van die heilige wordt dan een korte biografie gegeven, maar dat wordt slechts zelden een hagiografie – in sommige gevallen vroeg ik me in ieder geval af waarom deze heilige nu zo heilig zou zijn. De Crescenzo vertelt ook ergens dat hij slechts voor vijftig procent gelooft, wat we geloof ik zo moeten interpreteren dat hij helemaal niet echt gelooft, maar zich met de traditie en met de heiligen verbonden voelt; vooral met die van Napels.

D. H. Lawrence. Sons and lovers. Project Gutenberg, 2010

2011-07-15T12:20:00.001+02:00

Een leven van lezen is een leven van door een rijstebrijberg gaan: er is een eindeloze hoeveelheid om te smullen, je kunt als consument niet beter doen dan almaar door te happen; de meeste tijd ga je door smakelijke kost heen - als het niet lekker is, kun je altijd weer een hoekje omslaan - en soms stuit je ineens op een bijzondere lekkernij.
Van D.H. Lawrence had ik, als redelijk beschaafd burger van een vroeg-21e-eeuwse West-Europese samenleving natuurlijk wel gehoord, maar ik had me nooit in hem verdiept en al helemaal nog nooit iets van hem gelezen. Op basis van zijn reputatie had ik het idee dat hij een vroege Engelse voorloper van Ernest Hemingway was, een schrijver over woeste echte mannen en hun liefdesleven. Zoiets als Sons and lovers had ik nooit verwacht.
Iedereen moet dat boek lezen, vind ik. Het zou verplichte literatuur moeten zijn op de middelbare school, want het kan iedereen die ooit met menselijke relaties te maken krijgt, een hoop tijd sparen in zelf dingen uit te pluizen. Nog nooit heb ik zo'n precieze en heldere analyse gezien van hoe ingewikkeld liefdesrelaties zijn, hoe moeilijk het is om je te geven aan een ander, hoe mensen in zo'n relatie de hele tijd heen en weer gaan tussen grote liefde en aantrekkingskracht op het ene moment en afkeer (Lawrence noemt het consequent hate) op het andere.
Een ruwe, onontwikkelde mijnwerker en een wat gevoeliger, maar ook zelfstandige vrouw krijgen vier kinderen. Alle vier die kinderen, maar vooral de protagonist Paul Morel, worden in hun liefdesleven getekend door de manier waarop ze tussen die twee heen en weer geslingerd zijn. Paul is een gevoelige en begaafde man die een baan vindt als kantoorklerk en niet onverdienstelijk schildert, maar die in zijn liefdesleven niet kan kiezen tussen de gevoelige, hoogstaande, begripvolle Miriam (die hem afstoot door te veel van hem te houden) en de frivolere, zinnelijkere, getrouwde Clara (die hem verlaat als hij zich bij de ziekte en dood van zijn moeder in zichzelf keert). Het boek is tegelijk een roman en een essay over menselijke gevoelens en menselijke verhoudingen. Het gaat wel over de man als iemand die misschien nooit kan geven wat een vrouw wil (zijn 'diepste zelf'), maar het is dus geen boek over blanke bolsters, zoals ik verwachtte. Het is iets mateloos boeienders - een onverwachte verrijking van mijn leven. Hopelijk vind ik snel weer een nieuwe D.H. Lawrence in mijn eigen rijstebrijberg.

Probal Dasgupta. Loghi en homaj lingvoj. La substancisma perspektivo. Novjorko: Mondial, 2011.

2011-07-15T11:46:00.004+02:00

Ik onderhoud dit weblog nu toch al een aantal jaar, maar heb besloten om iets aan de spelregels te veranderen. Tot nu toe had ik als regel dat ik alleen boeken bespreek die ik 'voor mijn plezier' las en daarmee bedoelde ik: niet voor mijn werk, en daarmee bedoelde ik: niet over taalkunde. Ik kan die regel - die niemand op de hele wereld natuurlijk ooit iets heeft kunnen schelen, behalve mij - niet meer volhouden. Niet alleen dat ik boeken over taalwetenschap net zo goed ook voor mijn plezier lees, maar de scheidslijn tussen de twee activiteiten wordt ook vager.
Neem nu dit boek van Probal Dasgupta, Loghi en homaj lingvoj. Het gaat over taal, is geschreven door een taalkundige, maar is in veel opzichten toch eerder taalfilosofie dan taalwetenschap, al gaan die dingen in elkaar over, zoals ze ieder voor zich bij Dasgupta ook overgaan in literatuurwetenschap, en zelfs ook in literatuur. Ik heb het ademloos gelezen, het gaat vast dingen veranderen in hoe ik nadenk over mijn vak - bijvoorbeeld in het begrip dat er geen 'neutrale' taal bestaat, dat iedere zin, hoe onschuldig hij ook lijkt, behoort tot een bepaald genre, bijvoorbeeld dat van het onschuldige taalgebruik - maar tegelijkertijd heb ik het ook gelezen voor mijn plezier, om me te verheugen in het ingenieuze taalgebruik, en de interessante gedachten die Dasgupta ontwikkelt. Loghi en homaj lingvoj (Wonen in menselijke talen) is vooral ook een persoonlijk boek, waarin je de ene persoon Dasgupta goed leert kennen, iemand die in zo'n dertig jaar een zeer brede blik ontwikkeld heeft op wat taal is: een systeem waarin je als mens woont, maar ook een systeem dat misschien wel nooit helemaal neutraal kan zijn, omdat een neutrale, natuurwetenschappelijke kijk op het menselijk bestaan onmogelijk is. Het enige wat mogelijk is, is dialoog, een voortdurende conversatie tussen verschillende gezichtspunten, die zoveel mogelijk gebruik maakt van vertaling van het ene niveau naar het andere.
De gedachte is ingewikkeld en ik kan er onmogelijk recht aan doen in het soort korte stukjes dat ik normaal gesproken voor dit weblog schrijf. (Ik ga in ieder geval nog een langere recensie schrijven voor het tijdschrift Esperanto.) Maar het boek heeft me geraakt, vooral door de uiteindelijk vooral intieme toon die het heeft. Het vereist enorme inzet van de lezer om alles uit te pluizen, maar uiteindelijk wordt hij beloond met allerlei inzichten in de wereld, de taal, en de persoon van de schrijver.

Delphine Lecompte. De dieren in mij. Utrecht/Leeuwarden: De Contrabas, 2009.

2011-07-13T12:06:00.005+02:00

Wat is Delphine Lecompte gegroeid in een jaar tijd! Ik las een paar maanden geleden Verzonnen prooi, haar tweede bundel, en was onder de indruk. Nu las ik haar eerste bundel, die slechts een jaar eerder verscheen, en die vond ik minder.

Niet dat er geen mooie gedichten in staan. Zo begint bijvoorbeeld een van mijn favorieten, Schuttersbijeenkomst:

De pauw leidt met zijn staart
de aandacht af van zijn lelijke poten
zo vertelde je moeder je
en nu vertel je het aan mij
ik zal het niet doorvertellen
want ik leid met mijn zwijgzaamheid
de aandacht af van mijn lelijke tanden
en van het feit dat ik niets heb te vertellen
behalve miserie en leugens
en de miserie zit dan ook nog eens vol leugens
en vice versa.

De laatste vijf regels vind ik zo mooi, die zal ik nooit vergeten. (Behalve dat ik weet dat ik dit soort verzuchtingen vaker doe op dit blog, en dat ik soms oude leesverslagjes teruglees en me dan niets meer kan herinneren van zo'n boek, behalve een vage indruk. Als je alles toch steeds weer vergeet, waarom moet je dan steeds nieuwe boeken lezen? Maar dit terzijde.)

Maar verder begon ik deze keer toch iets beter de kritiek te begrijpen die andere mensen juist op de eerste bundel hadden: de wel erg grote willekeur en achteloosheid die de schrijfster aan de dag legt, bijvoorbeeld in het feit dat de enige ordening van de gedichten in de bundel een alfabetische is (Ademloos, Daar gaat mijn vriend, Dag zonder hoofdvogel). Toch ga ik de volgende bundel ook weer kopen en lezen. Van Delphine Lecompte valt nog veel te verwachten.

Stanley Fish. How to write a sentence and how to read one. Harpers and Collins, 2010

2011-07-13T11:50:00.002+02:00

Mensen die praktisch schrijven over schrijven, hebben vrijwel zonder uitzondering de neiging om te laten merken wat een hekel ze hebben aan grammatica. Het is alsof ze voelen dat de gemiddelde lezer vroeger op school al een grondige afkeer van ontleden heeft ontwikkeld, en dat ze zich nu moeten distantiëren om al hun lezers niet weg te jagen.

Stanley Fish is geen uitzondering: wat een onzin, al die moeilijke taalkundige termen, weg ermee, taal is oneindig veel eenvoudiger. In plaats daarvan komt een ander beeld: een zin is een verzameling logische relaties tussen woorden, een zin geeft een selectie van alles wat er is op de wereld, en een structuur aan die selectie en bovendien een gezichtspunt aan die structuur. Dat laat Fish op een speelse en enthousiasmerende manier zien - die man houdt echt van zinnen - en in die technieken laat hij zijn lezers oefenen. Dat hij ze daarmee een soort eenvoudige grammaticale analyse leert, laat hij buiten beschouwing.

Maar goed, dat vind ik zelf ongetwijfeld alleen maar jammer omdat ik geloof en voel en meen dat kennis van echte syntaxis je nog veel meer kan doen genieten van zinnen. Dat het je beter laat schrijven en beter laat lezen, maar vooral: dat het je een apparaat geeft om preciezer te praten over al die zinnen die er op de wereld zijn.

Verder is schrijven voor Fish vooral een ambacht, zoiets als muziek maken. Je moet in het begin vooral eindeloos vingeroefeningen doen en loopjes oefenen. Als je dan later muziek gaat maken, kun je die oefeningen altijd gebruiken om ineens en moeiteloos ut te kunnen drukken wat je wil zeggen. Daar zit waarschijnlijk wel wat in: ongeveer alles kun je een zeker, minstens acceptabel, niveau brengen dor het veel te oefenen. Wat zou de wereld mooi zijn als iedereen Fish' boek zou lezen en de oefeningen echt zou doen. En dan door zou gaan met het leren van echte syntaxis.

A.F.Th. van der Heijden. Tonio. Een requiemroman. Amsterdam: De Bezige Bij, 2011

2011-07-13T11:45:00.002+02:00

Zo'n drieëntwintig jaar geleden vond ik A. F. Th. van der Heijden de belangrijkste schrijver van Nederland. Ik herinner me dat ik ieder deel uit de reeks De tandeloze tijd bijna onmiddelijk kocht en liefst binnen een dag uitlas, liggend op het slaapbankje in mijn studentenkamer.

De laatste jaren was ik Van der Heijden een beetje uit het oog verloren. Zo'n drieëntwintig jaar geleden is het dat Van der Heijden een zoon kreeg, die hij Tonio noemde. Vorig jaar kwam Tonio ineens bij een ongeluk in Amsterdam om het leven. Zijn vader schreef er een ongelooflijk verdrietig boek over, dat onlangs verscheen, dat ik onmiddellijk heb gekocht en in iets meer dan een dag heb uitgelezen.

Nog nooit heb ik gevoeld wat het betekent om iemand van wie je intens houdt te moeten missen omdat hij uit het leven is weggerukt. Dat gemis, dat voortdurende gemis, dat gemis waarvan je telkens het idee hebt dat het nu pas tot je doordringt, dat gemis dat je niet eens niet meer zou willen voelen, dat dringt in dit boek ineens tot je door.

Tegelijkertijd is het boek ook meer dan een klaaglied. Het wil ook een roman zijn. Het voelt een beetje vreemd om erover na te denken als over een roman, omdat het zo onmiskenbaar autobiografisch is en zelfs zo vlak na de gebeurtenissen verschijnt. Maar toch: mij valt bijvoorbeeld op hoe de verteller zijn hele leven de literatuur probeert in te trekken. Dat begint bij de naamgeving (naar Tonio Kröger) en eindigt bij de foto die de ouders bij de rouwbrief rondsturen en die ook het omslag van het boek siert: Tonio verkleed als Oscar Wilde. Tussendoor wordt ook een aantal keer verteld hoe sierlijk Tonio sprak en hoe de vader heeft geprobeerd samen met zijn zoon een boek te schrijven. Tegelijkertijd krijg je het uit het boek het idee dat Tonio zelf niet veel met de literatuur ophad, hij zegt dat zelf ergens expliciet en het enige wat hij leest in de herinnering van de schei er is Donald Duck - al wordt daar wel uitdrukkelijk bij vermeld dat ook de tekstballonnen gelezen werden. Zelfs dat portret als Oscar Wilde was niet Tonio's eigen idee, maar een opdracht van school.

Een valse gedachte: na zijn dood heeft de jongen er niets meer over te zeggen en treedt hij alsnog de verafschuwde Nederlandse literatuur in.

Maar dat is dan wel prachtige literatuur, en zelfs een waar aan het eind nog wat hoop gloort. In het boek zelf, als de ouders besluiten om nog heel oud te worden om zo de herinnering aan hun zoon levend te houden. Maar vooral als de roman eigenlijk al is afgelopen en er op de laatste bladzijden van het boek een lijst met alle eerdere boeken van Van der Heijden staat afgedrukt. Onderaan die lijst prijken twee titels 'in voorbereiding'. De schrijver schrijft door. Ik zal die volgende boeken ook weer kopen en verslinden.

T.S. Eliot. The Waste Land. London: Faber and Faber, 2011 (1922).

2011-06-15T08:00:00.002+02:00

The Waste Land schrikt af. Hoe moet je zo'n gedicht ooit benaderen? Wat je erover weet is dat het een somber gedicht is en dat het vol verwijzingen zit naar allerlei klassieke literatuur die je waarschijnlijk niet gelezen hebt, of in ieder geval niet voldoende uit je hoofd geleerd om die verwijzingen te kunnen bevatten. Wat moet je ermee?
Op die vraag is nu, 89 jaar na het verschijnen van het gedicht, antwoord: je moet de iPad-versie kopen die sinds kort in de (iTunes-)winkel ligt. Daar wordt het gedicht niet alleen uitgebreid van annotaties voorzien, maar kun je hem ook beluisteren in zeer veel verschillende voordrachten (waaronder twee van de dichter zelf, en een van Alec Guiness) en is er bovendien een zeer geslaagde video waarin Fiona Shaw het hele gedicht voordraagt. Bovendien zijn er dan ook nog vijfendertig video's waarin allerlei mensen allerlei toelichting geven op het gedicht.
Jeanette Winterson legt in de video uit dat je niet bang moet zijn voor The Waste Land, maar dat je het gedicht ook eigenlijk zes keer moet lezen voor het zich voor je opent. Dat klopt precies, en daarbij helpt de App. Doordat het gedicht in zoveel interpretaties aan je wordt voorgelegd, lees je het inderdaad makkelijk een aantal keer achter elkaar. En nog wonderlijker: inderdaad begint het gedicht zich dan ook open te vouwen, met zijn grappige passages, en zijn grimmige, en de manieren waarop woorden in het ene voorkomen in het andere. En je begint te begrijpen dat grote geleerdheid geen voorwaarde is om The Waste Land te kunnen begrijpen, maar dat je er wel voor moet openstaan.
Daarbij helpen ook de aantekeningen, al zijn die een beetje slordig: de regelnummers kloppen niet altijd, er wordt af en toe verwezen naar een 'introduction' die niet in de iPad-versie is opgenomen, en wat ook vervelend is: T.S. Eliots eigen voetnoten zijn niet onmiddellijk aan de tekst gelinkt. Er moet duidelijk nog verder geëxperimenteerd worden met de iPad-applicaties voor poëzie; maar dit is een veelbelovend begin.

Jeroen Smit. De prooi. Blinde trots breekt ABN Amro. Amsterdam: Prometheus, 2008

2011-06-11T11:28:00.000+02:00

Het bankwezen is misschien wel een van de duisterste beroepsgroepen ter wereld voor mij. Wat een goede fietsenmaker, politicus, fabrikant, lobbyist, enz., doet, begrijp ik wel zo ongeveer. Maar een bankier?

Ik heb veel opgestoken van het terecht veelgeprezen en terecht veelgelezen boek De prooi van Jeroen Smit, dat gaat over de geschiedenis van ABN Amro vanaf het moment dat ABN Bank en Amrobank fuseerden, tot het moment dat ze werden overgenomen door een consortium. Je krijgt veel inzicht in hoe allerlei mechanismen in de jaren negentig en nul ertoe leidden dat incompetentie en tomeloze maar nergens op gebaseerde ambitie de macht kregen in een grote bank en hoe dit tot de ondergang moest leiden. Maar wat die bankiers nu de hele dag doen als ze geen ruzie maken?

Een ding dat me opviel: hoe burgerlijk de wereld van ABN Amro was. Ondanks alle internationale ambities, lijkt niemand ooit echt zin te hebben om in het buitenland te gaan wonen. Als iemand gaat scheiden, wordt dat als een groot probleem beschouwd. Wie de concurrent belachelijk wil maken, wijst op zijn 'foute' kleedgedrag (de 'wittesokkenbrigade'). Er doemt uit De prooi een enorm benepen wereld op, van mensen die zich tegelijkertijd zo'n beetje de gouden korenaren van de mensheid wanen. Dit zijn de figuren die mede hebben geholpen om de wereld een stuk onleefbaarder te maken. Maar waarom? En waarom bleef de politiek en bleef de Nederlandse centrale bank toezien terwijl de bank wanhopig probeerde om volkomen uit zijn krachten te groeien?

Leve de Rabobank, denk je als je dit boek leest: een coperatie van lokale banken; kijk, dat is iets waarvan je begrijpt dat het nodig is en wat een bankier doet. Mensen willen geld een tijdje stallen, andere mensen willen geld een tijdje lenen en je dekt het ene met het andere, terwijl je ondertussen een nette commissie opstrijkt. Een heel andere wereld dan het 'toptalent' dat 'marktconforme' beloningen heeft gekregen. (Ja, ik weet niks van de Rabobank, laat staan hoe afschuwelijk het er daar misschien aan toegaat.)

Het prettige aan De prooi is hoe neutraal de toon is. Soms leest het wel een beetje als patchwork van aantekeningen uit allerlei gesprekken (en mijn eigen burgerlijkheid zit erin dat ik niet zozeer witte sokken als wel het gebruik van '?!' als leesteken afwijs) maar zelfs voor een totale leek in de bankwereld als ik ben is het een genoegen om deze 470 pagina's te lezen. Zulke boeken kunnen er niet genoeg zijn in de wereld!

Friedrich Nietzsche. Ecco Homo. Wie man wird, was man ist. Gutenberg.org (1908)

2011-06-08T08:27:00.000+02:00

De afgelopen maanden ben ik Nietzsche weer zo vaak tegengekomen tijdens het lezen, is mij zo duidelijk geworden wat een barbaar ik ben dat ik zijn werk nooit gelezen had, dat ik vond dat het er nu maar van moest komen. Maar bij welke titel begin je? Ik kan niet zeggen dat ik een zorgvuldige selectie gemaakt heb. Ik heb wat van zijn boeken gedownload en uiteindelijk ben ik bij Ecce homo begonnen, omdat het zijn laatste boek is, en autobiografisch, en zijn eigen visie geeft op dat oeuvre.

Nu is Ecce homo in de eerste plaats een lyrische lofzang op een ander boek van Nietzsche, Also sprach Zarathustra. Dat is werkelijk het briljantste meesterwerk ooit geschreven, het overtreft Dante en Shakespeare, het laat de Duitse taal voor het eerst werkelijk leven, het zal nog vele generaties bestudeerd worden en hopelijk nog lang net helemaal tot in de diepste diepten begrepen. Er is geen groter man dan de schrijver van Zarathustra, meent de schrijver van Ecce homo.

Nietzsche draagt een levenshouding uit die zo min mogelijk nederig is: de mens is het grootste wat er is, lééf daar dan ook naar. In Ecce homo legt hij rekenschap af van zijn levenspad tot op dat moment — hij is dan ongeveer even oud als ik nu ben, en dit is zijn laatste boek, hoewel hij nog een jaar of twaalf te leven heeft. Hij meent zelf dat hij de oplossing van de grote problemen ontdekt heeft, en dat is fijn voor hem. Bovendien kun je je er als lezer prettig in laten meeslepen. Maar inmiddels is geloof ik toch wel duidelijk dat die levenshouding geen uitkomst biedt: zo ongelooflijk vrij en machtig zijn de mensen niet. Er is misschien geen God, maar dat betekent nog niet dat wij goden zijn. We hoeven ons niet te vernederen, we kunnen ons niet verheffen.

En tegelijk besef ik dat ik met dezelfde hoeveelheid levenservaring als Nietzsche toch wel tot minder diepe inzichten gekomen ben. Ik moet binnenkort Zarathustra toch maar eens lezen.

Louis Couperus. De boeken der kleine zielen. DBNL, 2004 (1903).

2011-06-03T15:39:00.001+02:00

"Het blijft alles heel bedaard en wat gij verneemt heeft het behagelijke van het spreken van een wel-opgevoed man," schreef Lodewijk van Deijssel bij verschijnen in 1903 over De boeken der kleine zielen. Hij vond het boek goed in elkaar zitten, behagelijk, misschien geen grote kunst, maar echt iets om te lezen als je even behoefte had aan iets beschaafds.

Hoe anders denken we er nu over. Als er één boek uit 1903 nog gelezen wordt, is het natuurlijk Kleine zielen — veel meer dan alle grepen naar de hoge kunst waar Van Deijssel in die jaren van genoot.

Het oordeel dat het 'behagelijk' is, is volgens mij ook moeilijk vol te houden. Er wordt in dit boek enorm geworsteld met de vraag, hoe te leven? En dan vooral: hoe te leven als men géén hemelbestormend genie is, maar slechts een kleine ziel. De ene persoon -Brauws- probeert het door socialist te worden en zich af te zetten tegen zijn milieu; de ander door een verhouding te beginnen met een vriendin van vroeger; een derde door dokter te worden en zijn hele leven te leiden in dienst van anderen, zijn patiënten, zijn familie. Er worden tientallen wegen naar het geluk beproefd in dit boek, en niemand wordt echt gelukkig.

Kleine zielen laat het menselijk getob zijn in allerlei hoedanigheden - het is zelfs honderd jaar later nog ontstellend hoeveel buitenechtelijke relaties er begonnen worden, al worden deze dan ook niet geconsumeerd - en wel het getob van de kleine ziel. Er is er slechts een die zelfmoord pleegt en dat is degene die aan de buitenkant het evenwichtigst lijkt. Een verschil tussen de moderne lezer en Lodewijk van Deijssel is misschien wel dat wij ons meer hebben neergelegd bij het feit dat wij óók kleine zielen zijn, en ook worstelen. Hoewel, wij? Waarschijnlijk hebben in die tijd veel lezers het ook wel gezien.

De mooiste romans vind ik de romans waarin je een kwestie vanuit het standpunt van allerlei personen kunt zien, en dus kunt zien dat iedereen tegelijk gelijk heeft en dus niemand. Couperus is zo'n klassieke roman, al haalt hij misschien net het niveau niet van Tolstoj of Thomas Mann - een enkele keer (slechts een heel enkele keer, maar toch) krijg je het gevoel dat je naar een marionettentheater kijkt, waarin de romanpersonages laten zien wat de schrijver denkt. Daarna is het dan trouwens wel weer snel genieten van wat je allemaal voorgeschoteld krijgt - een familie waarvan je ieder lid leert kennen, een familie die je niet snel zult vergeten.

Jerry Fodor en Massimo Piattello-Palmarini. What Darwin Got Wrong. London: Profile Books, 2011 (2010).

2011-05-30T13:32:00.000+02:00

Sinds Darwin en zijn evolutietheorie telt de biologie mee als een échte 'harde' wetenschap. De evolutietheorie is bovendien, zeker in Amerika, dé testcase voor je wereldbeeld. De religieuze Amerikaan meent dat zij 'slechts een theorie' is, de verlichte Amerikaan weet dat zij als theorie bijna onwankelbaar is en door duizenden feiten wordt gestaafd.

Dan komen daar ineens de bekende filosoof Jerry Fodor en de niet helemaal onbekende bioloog Massimo Piattelli-Palmarini die beweren dat er een gat zit in de theorie, en wel dat 'natuurlijke selectie' niets verklaart, dat het geen harde wet is en dat hij eigenlijk niet nodig is.

Natuurlijk ontstaat er dan onmiddellijk een hoop gekrakeel. Ik heb ongeveer evenveel gelezen op het internet over het boek (bijna alleen slechte, en enorm woedende, recensies) als in het boek. Ik vraag me af of de toon over en weer niet overtrokken polemisch is.

FPP (zoals veel recensenten de auteurs noemen en ik nu dus ook maar) voornaamste bewering is dat natuurlijke selectie geen echte natuurwet is en kan zijn. Het biedt een goed kader voor aannemelijke verhalen achteraf over waarom een ijsbeer wit is, maar het kan geen echte voorspellingen doen. Daarvoor zijn de onderlinge interacties tussen cellen, genen, genomen, organismen en omgeving te veelvoudig en complex: iedere verandering op het ene niveau heeft allerlei implicaties op ieder ander niveau en die zijn over het algemeen niet adaptief. Er is wel evolutie, maar die wordt eerst en vooral ingeperkt door allerlei fysische, fysiologische en andere interne beperkingen op hoe een soort in elkaar kan zitten. En verder is het natuurlijk, en per definitie, zo dat een soort kan overleven in de ecologie waarin hij opgroeit: anders zou hij dood zijn.

Een ander bezwaar dat FPP tegen de theorie van natuurlijke selectie inbrengen, is dat deze gebruik maakt ven het begrip 'selection-for' (een soort wordt geselecteerd voor deze of gene eigenschap). Selection-for kan volgens hen alleen gebeuren door een bewuste geest (God, Moeder Natuur, of wie dan ook) en hoewel het heel logisch klinkt, kan natuurlijke selectie daarom niet echt 'natuurlijk' gemaakt worden. Een hart dat bloed rondpompt, maakt altijd een kloppend geluid, dus correleert overleven niet alleen met dat rondgepompte bloed, maar ook met het kloppende geluid en de natuur kan niet bepalen of een het rondpompen nu de adaptatie is of juist het kloppen. Dit is een punt dat veel recensenten niet lijken te begrijpen en ik trouwens ook maar niet of nauwelijks, ik leg het daarom misschien ook niet goed uit. Het komt er volgens mij op neer dat er in theorie oneindig veel manieren zijn waarop een bepaalde verandering al dan niet als een 'aanpassing aan de omgeving' kan worden beschouwd en dat natuurlijke selectie geen duidelijke voorspellingen doet wat een goede aanpassing is - vooral niet omdat het aanpassingen betreft aan een 'ecologische niche' en die 'niche' zelf bepaald wordt door de soort die erin leeft (wat is er gebeurd met de ecologische niche van de dinosaurus?) Natuurlijke selectie biedt daarom volgens FPP wel vaak een plausibel verhaal achteraf over waarom een soort zo geworden is als het is, maar dat is iets anders dan een wetenschappelijke theorie met voorspellende waarde.

Martin Bril. De kleine keizer. Verslag van een passie. Amsterdam: Prometheus, 2008.

2011-05-29T14:45:00.000+02:00

Over Napoleon weet ik maar heel weinig. Ik weet eigenlijk alleen dat hij groot enthousiasme teweeg wist te brengen bij allerlei grote mensen in de 19e eeuw, zoals Beethoven en Stendhal en bij allerlei personages in het werk van Tolstoj. En verder heb ik natuurlijk een vage notie van Elba, Waterloo en Sint Helena. Maar het fijne weet ik er nog steeds niet van.

Dat geldt nog steeds nu ik Martin Brils boekje De kleine keizer gelezen heb. Bril vertelt her en der wel iets over het leven van Napoleon, maar de grote lijnen legt hij niet uit, misschien omdat hij die als bekend veronderstelt bij de lezer. Hij richt zich vooral op enkele details uit het leven — gedoe met minnaressen, de tuin die Napoleon in zijn laatste levensjaren op St Helena liet aanleggen — en vooral op wat er nu nog over is.

De titel De kleine keizer is waarschijnlijk bewust dubbelzinnig. Niet alleen was Napoleon klein van gestalte, Bril richt zich bij voorkeur op de kleine aspecten van de grote man: de relatie van een Amstelveense Napoleon-hobbyist met zijn 'bleke' vriendin, de armetierigheid van de Piramide van Austerlitz, de onhandigheid van de jonge Napoleon bij het benaderen van vrouwen.

Waarom nu uitgerekend de 'grote' Napoleon tot een dergelijke 'passie' moet leiden, blijft een beetje onduidelijk. Bril vertelt ergens dat hij verschillende andere hobby's heeft - sportvissen, Elvis - en dat een man nu eenmaal iets nodig heeft om zich in vast te bijten. Dat is nu dan, tamelijk willekeurig, Napoleon geworden: omdat er zoveel boeken over zijn (Bril heeft het opgezocht bij Amazon, maar hoeveel hij er werkelijk gelezen heeft, zegt hij niet), omdat er nog steeds mensen zijn die de Slag bij Waterloo naspelen, enzovoort.

Het blijft daarmee wat mij betreft allemaal wel wat erg klein. Als Bril door een gids wordt rondgeleid in de buurt van Austerlitz, ziet hij ineens ergens een BMW staan waarin een man zich door een vrouw laat bevredigen en raakt hij afgeleid. Dat is kenmerkend voor het hele boekje, en waarschijnlijk voor de hele 'passie': zodra er ergens iets kleins gebeurd laat Bril zich daardoor afleiden. Dat is natuurlijk een perversie van de negentiende-eeuwse passie die zich door niets en niemand liet afleiden en in Napoleon De Grote Man zat, die zich trouwens zelf ook niet snel liet afleiden. Behalve bij Martin Bril: op zijn (fraaie) beschrijving van de Slag bij Waterloo volgt uiteindelijk de conclusie dat Napoleon die slag misschien verloor omdat hij zijn aandacht er die dag niet goed bij kon houden. Hij had teveel last van aambeien.

Piet Paaltjens. Snikken en grimlachjes. Leiden: DBNL, 2010 (1867).

2011-05-22T12:13:00.000+02:00

Snikken en grimlachjes is voor mij misschien wel dé klassieker van de negentiende-eeuwse Nederlandse dichtkunst. Daar kwam ik achter toen ik het boek na waarschijnlijk enkele decennia weer eens las. Je kunt het zelfs bijna geen 'lezen' noemen: door een bundel heengaan die je bijna helemaal uit je hoofd kent, heeft nu eenmaal weinig gemeen met het bestuderen van een geheel nieuwe tekst. Het is moeilijk om de tekst eens als helemaal nieuw te bekijken, alle stof eraf te blazen van de twintig jaar dat ik op een verloren moment - terwijl ik in een rij sta te wachten, als ik niet slapen kan - voor mezelf zeg: "Wel menigmaal sprak de melkman / des ochtends tegen de meid: / 'De stoep is weer nat'. Ach, hij wist niet / dat er 's nachts op die stoep was geschreid." Zoiets lezen is meer een vorm van systematisch herinneren voor mij.

Ik begon aan de bundel omdat hij sinds kort als e-boek verspreid wordt in de zogenoemde Eregalerij van de Nederlandstalige literatuur. En gaandeweg begonnen me toch wel een aantal nieuwe dingen te fascineren. Hoe duidelijk Piet Paaltjens een inspiratiebron is geweest voor vele generaties Nederlandse humoristen in het door elkaar halen van het hogere en het lagere - een grote humoristische fascinatie in dit, mijn land. Net als de neiging tot mystificeren, die hij later natuurlijk nog veel grootscheepser zou botvieren in het Oera Linda Boek, dat je hier zelfs al vagelijk aangekondigd ziet in zijn ironische glorificatie van het Fries verleden.

En verder is er voor de rijpere lezer natuurlijk de vraag of je het feit dat dominee HaverSchmidt ooit zelfmoord zou plegen al aangekondigd kunt zien in deze gedichten, waarin immers regelmatig sprake is van doodsverlangen en zelfs van suïcide. Ik geloof het eigenlijk niet - het was een sfeer die natuurlijk goed paste bij de zwarte romantiek waarvan Paaltjens de Nederlandse, dus ironische, representant was.

Een aspect waarover ik ooit wel een deelstudie zou willen lezen: de Latijnse vertalingen van de gedichten die als het ware door het boek heengestrooid zijn. Ze verhogen de studentikoze sfeer, maar wat moeten ze verder? Wie was die Adriaan die ze gemaakt heeft? (Ook een mystificatie?) Wat verklaart de keuze voor welke gedichten wel of niet vertaald werden? Ik ben met Piet Paaltjens nog lang niet klaar.

Hubert Dreyfus and Sean Dorrance Kelly. All things shining. Reading the Western classics to find meaning in a secular age. New York [etc.]: Free Press, 2011.

2011-05-13T19:01:00.003+02:00

Hoe kun je betekenis geven aan je leven? Volgens de Amerikaanse wijsgeren Hubert Dreyfus en Sean Kelly kunnen mensen kennelijk niet zonder betekenis; en volgens diezelfde auteurs heeft de moderne mens het bijzonder moeilijk om niet in nihilisme te vervallen, het gevoel dat niets ertoe doet, dat er geen enkele reden is om het ene te verkiezen boven het andere. Als voorbeeld geven ze de schrijver David Foster Wallace, in de jaren negentig en de jaren nul de hoop van letterlievend Amerika, die wanhopig op zoek was naar betekenis tot hij een paar jaar geleden zelfmoord pleegde.

Waar de betekenis dan wel te vinden is: in de klassieken van de literatuur, en dan met name in het werk van Homerus (vooral de Odyssee) en in Moby Dick. We moeten niet op zoek naar één waarheid, één god, zo leren die werken ons, volgens Dreyfus en Kelly, maar we moeten leren om de veelvormigheid te accepteren, te leven in het moment, te genieten van gemoedsgesteldheden die ons in een collectief kunnen overkomen (zonder ons te laten meeslepen door dictators) en van het beheersen van een of ander ambacht.

Voor de kenner van het werk van Dreyfus zijn dat geen verrassende beweringen, en ze lijken me zeker de moeite van het overwegen waard. Het is inderdaad moeilijk leven zonder betekenis, en het polytheïsme is misschien wel de menselijkste godsdienstvorm die er is: een die ruimte heeft om de wereld op verschillende manieren tegelijk te begrijpen, zonder ieder conflict meteen te willen oplossen. Een die de wereld omhelst zonder haar gevangen te willen houden.

Vooral aan het einde van het boek wordt die levenshouding wel een beetje op de wijze van een zelfhulpboek aan de man gebracht. Ik vermoed dat dit de bijdrage van Kelly is geweest, onder andere door wat ik op internet over hem las. De analyses van de literaire werken hebben dan weer meer te danken aan Dreyfus, die over deze onderwerpen ('Van de goden naar God en terug') al jarenlang college geeft op Berkeley en die ik zeer bewonder.

De wereld is een raadsel, een groot, groot raadsel. Het monotheïsme ontkent dat, althans het kan misschien nog accepteren dat mensen het raadsel niet doorgronden, maar het stelt dat er wel een Uiteindelijke Oplossing is. Veel vormen van atheïsme geloven datzelfde, ik op een bepaalde manier misschien ook wel. Maar met die ene ondoorgrondelijke oplossing valt in het gewone bestaan niet te leven, daar hebben Dreyfus en Kelly gelijk in. Natuurlijk komen Zeus en Athene en Apollo nooit meer terug - maar we hebben wel degelijk vele, vele goden nodig om betekenis te geven aan ons leven.

Nikos Kazantzakis. Report to Greco. London: faber&faber, z.j. (1961)

2011-05-11T14:25:00.002+02:00

Vertaling: P. A. Bien

Kazantzakis is buiten Griekenland bijna vergeten. Wie is dat? Vroeg een toch geletterd iemand aan mij terwijl hij op de kaft van Verslag aan Greco wees. 'De schrijver van Zorba de Griek, zei ik. Maar de geletterde wist niet dat die film gemaakt was naar een boek.

Toch zei Camus toen hij de Nobelprijs voor literatuur kreeg, dat Kazantzakis die prijs eigenlijk had verdiend. En daarin had Camus niet helemaal ongelijk: wat een schrijver is Kazantzakis, wat een denker en wat een zoeker.

Verslag aan Greco is de autobiografie die alle andere autobiografieën overbodig maakt: een spirituele autobiografie zou je het noemen als het woord spiritualiteit niet zo besmet is gemaakt door gemakzuchtige gelovigen die niets hoeven zoeken omdat ze alles al weten. Kazantzakis doorleefde zijn levenslange zoektocht, die hem onder meer langs Christus, Nietzsche, Boeddha, Odysseus en Lenin voerde. In dit boek laat hij je voelen wat hem in al die leidsmannen aansprak en in de meeste gevallen ook weer afstootte. Hij laat je voelen hoe groot het dilemma is bij de eeuwige keuze tussen lichaam, geest en ziel, en hoe dat dilemma zijzelf uiteindelijk oplost.

Interessant is onder veel, veel (veel, veel) meer hoe alle ideeën voor Kazantzakis lichaam moeten worden. Hij is niet geïnteresseerd in het boeddhisme, maar in Boeddha, niet in het communisme, maar in Lenin. Tegelijkertijd heeft hij naar eigen zeggen met mensen van vlees en bloed weinig op, en ze komen, afgezien van bijvoorbeeld zijn vader nauwelijks voor (zelfs bijvoorbeeld zijn vrouw niet). Ik vermoed dat hij zijn antisociale gedrag een beetje overdrijft: hij is zelfs ooit minister geweest en dat word je toch niet makkelijk als je volkomen mensenschuw bent. Maar het laat wel mooi zien hoe Kazantzakis in dit boek geen enkele inconsistentie schuwt.

Ook vervult hetnde lezer met eerbied, deze levenslange zoektocht; in ieder geval mij. Ik kan dan wel sneren naar luie gelovigen, ik ben zelf geen haar beter. Terwijl de mysterieën overal om mij heen zijn, ga ik gewoon naar mijn werk en doe of er niets aan de hand is. Hoe moet je leven? Ik heb geen idee, en doe maar wat. Wat ben ik blij dat in de vorige eeuw een Griek die zoektocht, de balngrijkste die je kunt maken, wel heeft gemaakt en er nuchter verslag van uitbrengt. En wat is het vreemd dat zo weinig mensen dat verslag nog lezen.

Michael Coren. Why Catholics are right. Toronto: McClelland and Stewart, 2011

2011-05-11T14:25:00.000+02:00

Ik weet zeker dat ik de enige ben in mijn hele kennissenkring die Why Catholics are right gelezen heeft. Ik vraag me zelfs af of er kennissen van kennissen zijn die het wel gelezen hebben. Ik zou het trouwens ook niemand aanraden.

Ik las dit boekje omdat ik de laatste jaren laten we zeggen nogal veel in katholieke kringen verkeer. Ik wilde dus wel wat meer weten over wat dit geloof precies inhoudt, welke moderne argumenten je kunt geven om in onze huidige tijd katholiek te zijn.

Ik kwam bedrogen uit. Why Catholics are right legt niet zozeer het geloof uit, maar is vooral een antwoord op allerlei kritiek die er de laatste jaren op de katholieke kerk geuit worden, variërend van het kindermisbruik via de positie van de paus tijdens de Tweede Wereldoorlog tot en met het standpunt over anticonceptie. Het is daarbij ook nog eens een overwegend aggressief antwoord, waarbij de motieven van degenen die dit soort vragen stellen bij voorbaat in twijfel getrokken worden. Hoewel het boek zogenaamd geschreven is voor buitenstaanders die zich dit soort vragen stellen - mensen zoals ik - is het daarvoor toch niet echt geschikt. Er wordt niet uitgelegd waarom katholieken zoveel gelijk hebben, er wordt vooral vanuit eraan dat dit inderdaad zo is. Het boekje lijkt me daarom vooral geschikt voor katholieken die worstelen met dit soort vragen en hier kunnen zien dat er iemand is die een sterk antwoord formuleert.

Op een bepaalde manier is het wel fascinerend, zo'n boekje lezen uit een andere, oerconservatieve, in zichzelf gekeerde wereld, een boekje dat niet voor jou bedoeld is. Hoe verschrikkelijk verschillend kunnen mensen toch in het leven staan. In mijn ogen laat Coren vooral zien hoe moeilijk het is om katholiek te zijn. Maar zelf geniet hij er kennelijk van.

Joshua Foer. Moonwalking with Einstein. The Art and Science of Remembering Everything. New York: The Penguin Press, 2011.

2011-05-02T22:00:00.001+02:00

Zou Joshua Foer het boek Word Freak van Stefan Fatsis gelezen hebben? Ik wel (in 2002, toen ik nog niet van alle boeken die ik las verslag uitbracht) en Moonwalking with Einstein deed me er onweerstaanbaar aan denken. In Word Freak vertelt de sportjournalist Fatsis hoe hij een keer voor een artikel bij een Amerikaans kampioenschap Scrabble gaat kijken, wat een wonderlijke figuren er rondlopen, en hoe hij na veel trainen uiteindelijk zelf aan een competitie deelneemt. Het boek was een groot succes, ook bij mij, en werd uiteindelijk verfilmd.

In Moonwalking with Einstein doet Foer verslag voor een tijdschrift over het Amerikaanse kampioenschap Memory Sport - waarbij mensen onder andere de volgorde van een spel kaarten in een halve minuut uit hun hoofd leren -, vertelt wat een curieuze figuren er in die wereld rondlopen, en hoe hij zelf uiteindelijk aan een competitie deelneemt, en wint.

Foers boek is heel goed geschreven en in sommige opzichten misschien interessanter dan dat van Fatsis, omdat er over het geheugen meer te vertellen valt dan over Scrabble - hij bezoekt bijvoorbeeld ook EP, een man die in een permanent nu leeft omdat hij geen enkele herinnering meer aanmaakt, of de man die model stond voor Rain Man en naar eigen zeggen negenduizend boeken uit zijn hoofd geleerd had. Bovendien zijn er interessante historische beschouwingen over de almaar afnemende rol van het menselijk geheugen in een tijd waarin bijvoorbeeld het internet de rol speelt van een gigantisch extern geheugen.

Toch voelt er iets niet goed aan Foers boek. Misschien is het de bizarre beschouwing waarin hij de 'savant' Daniel Tammett probeert te 'ontmaskeren' (die jongen heeft helemaal niet zo'n fenomenaal natuurlijk geheugen, hij heeft het gewoon getraind, net als Foer). Maar er is iets vals aan het boek: waarom heeft hij er zolang over gedaan om dit te schrijven? Kende hij Fatsis echt niet (het kampioenschap waaraan Foer deelnam was in 2005, slechts een paar jaar na Word Freak), of waarom zegt hij er anders niet over? En vooral, waarom vertelt hij wel dat hij enorm gaat trainen, maar doet hij net alsof dit een soort hobby was? Je kunt nauwelijks geloven dat hij niet op het bepaald moment op het idee kwam om een boek, dit boek, te schrijven - zijn broers zijn allebei journalist en schrijver - maar waarom zegt hij er dan niets over?

Een ander boek waaraan Moonwalking me deed denken was The Year of Living Biblically van A.J. Jacobs (2007), over iemand die dan weer een jaarlang alle regels van de bijbel gaat opvolgen. Jacobs heeft ook een boek geschreven waarin hij vertelt hoe hij de hele Encyclopedia Brittanica ging lezen (of iets dergelijks). Er is dus inmiddels in ieder geval in Amerika een heel genre van nonfictie-boeken over mensen die een jaar lang heel intensief iets heel bizars doen. Foers boek is daar een nieuwe loot van, maar misschien wat teveel op het succes geschreven. Ik kan me niet onttrekken aan de indruk dat hij alleen maar zoveel heeft zitten trainen omdat hij daar een boek over wilde schrijven. En dan had ik liever over díé gekte - waarom is iemand in staat om zoiets raars te doen voor een boek - willen lezen.

David Foster Wallace. Everything and more. A compact history of infinity. New York/London: Norton, 2010 (2003).

2011-04-30T10:13:00.000+02:00

Ik wist het niet toen ik het kocht, maar het blijkt algemeen aanvaard dat Everything and more mislukt is. De postmoderne fictieschrijver David Foster Wallace waagde zich zo'n tien jaar geleden aan een non-fictieboek over de wiskunde van oneindigheid, of eigenlijk vooral over de geschiedenis ervan: het boek houdt min of meer op bij Georg Cantor, en die is al sinds 1918 dood.

Op internet zijn de negatieve recensies nog te vinden, vooral geschreven door andere populair-wetenschappelijke schrijvers over wiskunde: met kritiek op de wiskundige fouten en op de stijl van Foster Wallace. Zo groot is de kritiek dat aan deze uitgave, verschenen na de dood van de schrijver, een voorwoord is toegevoegd van de science-fictionschrijver Neal Stephenson, die probeert het uit te leggen.

Inderdaad is Everything and more lezen een avontuur. Voor een belangrijk deel lijkt het meer te gaan over de onmogelijkheid om non-fictie te schrijven. Nooit heb ik bijvoorbeeld iemand zo expliciet zien worstelen met de vraag wat je nu precies aan voorkennis bekend mag veronderstellen bij je publiek. DFW (zo wordt hij in het voorwoord genoemd, dat doe ik dan ook maar) heeft een heel systeem van codes bedacht over dingen die je kunt overslaan als je het al weet, of als het je niet genoeg interesseert, maar omdat je nooit precies weet wát je dan eigenlijk al zou moeten weten, of wat je zou interesseren, heeft de lezer natuurlijk niets aan al die codes, en moet zich toch een eigen baan door het geheel hakken.

Dat valt zeker in het midden van het boek niet mee. Everything and more begint prachtig, met een beschouwing over waanzin en over de aantrekkingskracht van de waanzinnige wiskundige voor de journalistiek, en een aantal rake herinneringen aan de leraar wiskunde en met een heleboel prettig uitgelegde wiskunde. Ergens rond pagina 100 ontspoort het, worden er teveel dingen door elkaar uitgelegd, en dat lang niet altijd even precies, maar 100 pagina's voor het einde komt het dan toch weer goed, als we de climax naderen met het werk van Cantor.

Wat moet je met zo'n boek? Als DFW niet als een van de belangrijkste schrijvers van het begin van de 21e eeuw was, zou je waarschijnlijk de moeite niet nemen - zeker niet als je het meeste dat hier beschreven wordt al weleens zo'n beetje gehoord hebt. Maar nu heb ik dat wel gedaan, en nu weet ik dat ik ooit misschien toch ook Infinite jest, DFW's beroemde roman met een in dit kader intrigerende titel, eens te lezen.

Alessandro Manzoni. De verloofden. Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2004 (1827)

2011-04-18T09:31:00.000+02:00

Vertaling: Patty Krone en Yond Boeke

Waarom wordt er eigenlijk nooit meer goedmoedig gespot met de hebbelijkheden van gewone mensen, zoals dat in de negentiende eeuwse romans zo veel gebeurde? De doorlopende angst om zich in de nesten te werken van de dorpspastoor; de inspanningen van de man die bezoek krijgt van de kardinaal en dan ook eindelijk iets wil zeggen dat past bij het moment, maar niet veel verder komt dan 'dat spreekt!'; de kwebbelzucht van de huishoudster. Ze onderhouden een lezer aan het begin van de eenentwintigste eeuw nog steeds — waarom is het dan uit de romankunst verdwenen?

Dat geldt ook voor interessante historische uitweidingen. In De verloofden staat bijvoorbeeld een uitgebreide beschouwing over een zeventiende-eeuwse pestepidemie in Milaan. Die beschouwing gaat in op de sociologie van zo'n epidemie: hoe de deskundigen eerst ontkennen dat er sprake kan zijn van pest, maar allerlei andere diagnoses verzinnen, en hoe ze later weigeren om toe te geven dat ze fout zaten. Hoe ze daarmee ongewild olie gooien op een vuurtje dat onder het volk is aangestoken — een gerucht dat wil dat de epidemie veroorzaakt is door 'smeerders' die moedwillig overal gif op smeren. Hoe moeilijk het vervolgens wordt om niet in dat gerucht te geloven, zelfs niet voor de deskundigen.

Subliem! Kenmerkend voor de negentiende-eeuwse roman, waarvan I promessi sposi het beroemdste Italiaanse voorbeeld is. Maar als onderdeel van de roman bijna geheel verdwenen.

Italianen beschouwen I promessi sposi, na het werk van Dante, als het belangrijkste dat hun literatuur heeft voortgebracht. Het is inderdaad een prachtig boek, vol humor en vol liefde voor de kleine luiden in het noorden van Italië; met een duidelijk en eenvoudig verhaal (twee mensen willen trouwen, maar op bladzijde 1 komt er iets tussen dat een keten van gebeurtenissen inzet, en op de laatste bladzijde trouwen ze). Het is af en toe wel erg katholiek — er komen een paar heilige mannen in voor die dan meteen ook wel heel erg heilig zijn, en zo is er ook een wel heel dramatische bekering van inktzwart naar lelieblank - maar daar leest de moderne Hollandse lezer wel omheen. Er is geloof ik geen enkele bladzijde geweest waarop ik me verveeld heb, ook niet op die waarop een kardinaal figureerde.

Daar komt nog bij dat het boek heel mooi vertaald is, in een klassiek Nederlands dat toch geen imitatie-negentiende-eeuws is. Italianen beschouwen Manzoni ook nog eens de man die het moderne Italiaans geschapen heeft; zelfs dat kun je aan deze vertaling aflezen.

G.H. Hardy. A Mathematician's Apology. University of Alberta Mathematical Sciences Society, 2005 (1940)

2011-04-07T09:06:00.001+02:00

Ik wist wel wie Hardy was, maar had nog nooit van zijn Apologie van de wiskundige gehoord tot er vorige week NRC Handelsblad een juichende recensie verscheen naar aanleiding van de Nederlandse vertaling. Al snel bleek het Engelse origineel gratis als pdf beschikbaar te zijn.

Zo heb ik dan inderdaad kennis kunnen maken met een heel fraai geschreven, elegant boekje, zo'n boekje waar je vooral als je zelf ook iets doet dat de meeste mensen nutteloos vinden doorlopend bij wil roepen: 'ja, zo is het!' en 'zie je nu wel!' Want wiskunde moet je doen omdat je er goed in bent, omdat het mooi is en omdat het een aspect van de werkelijkheid beschrijft — namelijk de wiskundige werkelijkheid. Hardy kon toen hij het boekje schreef zelf naar zijn eigen oordeel geen wiskunde meer doen - daar was hij te oud voor - maar hij kon zijn vak nog wel verdedigen, vooral tegen degenen die 'nut' verlangden van de Oxford don, en dat verdedigen deed hij met verve.

Toch wringt er iets als je het gelezen hebt. Natuurlijk, "both Gauss and less mathematicians may be justified in rejoicing
that there is one science at any rate, and that their own, whose very remoteness from ordinary human activities should keep it gentle and clean" kun je goed begrijpen, zeker in het licht van het jaar waarin het geschreven is (1940). Tegelijkertijd valt op dat Hardy als het gaat over nut de wiskundige alleen vergelijkt met andere geleerden. Op het nut van iedere wetenschap valt een heleboel af te dingen, vooral op dat van de zogenaamd 'nuttige'. En dan kun je maar beter doen waar je in excelleert. Dat is waar, maar er zijn ook nog heel andere activiteiten — bejaarden wassen, naar de derde wereld afreizen om er op een schooltje rekenles te geven — waar je misschien niet zo heel goed in hoeft te zijn om toch een waardevol en nuttig leven te kunnen leiden. Is dat waardevoller dan het leven van een professor in Oxford? Ik zou het niet kunnen zeggen, en G.H. Hardy uiteindelijk kennelijk ook niet.

William Shakespeare. Antony and Cleopatra. London: BBC, 1980 (1603)

2011-04-02T10:30:00.000+02:00

Ik weet dat er heel veel theorieën, wilde theorieën, zijn over de herkomst van Shakespeare. Ik weet niet of ooit ook weleens is voorgesteld dat hij eigenlijk een buitenlander was. Terwijl dat toch voor de hand ligt. In veel van zijn stukken speelt een buitenlander of iemand die uit het buitenland speelt een rol - Jago, Caliban, Hamlet die uit Wittemberg komt, en natuurlijk alle koningsdrama's waarin tussen Engeland en Frankrijk heen en weer wordt gereisd. Shylock is ook van exotische origine, de Montagues en de Capulets wonen weliswaar in dezelfde stad, maar zijn elkaar toch ook vreemd. En hier hebben we dan Cleopatra, de Egyptische koningin (ze wordt door anderen vaak 'Egypt' genoemd) en Antony, de man die heen en weer geslingerd wordt door de liefde die Egypte hem biedt en de koele politiek van Rome.

Ik heb onlangs een biografie van Augustus gelezen waarvan de auteur zich, net als Shakespeare, vooral op Plutarchus heeft verlaten waar het deze geschiedenis betrof. Het verhaal zat dus al in mijn hoofd. Shakespeare voegt er wat mij betreft vooral een beschouwing aan toe over de moeilijkheden van het mutlicultureel samenzijn. Antony houdt weliswaar veel van Cleopatra, en komt haar achterna als ze weg lijkt te vluchten, maar uiteindelijk vertrouwt hij haar net niet genoeg. Wanneer hij aangevallen wordt door zijn eigen landgenoten is hij te bang dat zijn nieuwe medelanders hem in de steek zullen laten en daardoor verliest hij alles.

Wat wist een Engelsman in Shakespeares tijd van multicultureel samenleven? Was die Shakespeare zelf niet eigenlijk stiekem een Turk, die zijn stukken door een blank acteur liet uitgeven? Ik opper het maar!

Ingeborg Bachmann. Paul Celan. Herzzeit. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 2009.

2011-04-01T08:51:00.001+02:00

Een van de treffendste brieven in deze bundel niet van een van de auteurs op de omslag, maar van Max Frisch. Frisch was de man van de dichteres Ingeborg Bachmann en Bachmann had ooit een relatie met de dichter Paul Celan — een relatie die, zo leer je uit dit boek, misschien wel nooit helemaal ophield. Bachmann en Celan waren allebei gekwelde zielen, en vooral Celan was door de oorlog, waarin zijn familie was uitgeroeid, diep gekwetst.

Op een zeker moment kreeg Celan een negatieve recensie, waarin hem steriliteit werd verweten en dat zijn gedichten net niet mooi genoeg zouden zijn, maar ook dat zijn taalgebruik misschien "verklaarbaar was door zijn afkomst". Celan reageerde als door een slang gebeten, omdat hij in dat bijzinnetje antisemitisme zag. Hij schreef daarover een brief aan allerlei mensen, waaronder aan Max Frisch, hoewel hij die nauwelijks kende.

Max Frisch vond het moeilijk om op die brief te antwoorden -- twee versies zijn opgenomen in het boek. Wat wilde Celan van hem? Vriendschap? Begrip? Frisch gaf toe dat Celans werk hem niet helemaal toegankelijk was, dat hij die vermoedens van antisemitisme wel kon delen, maar dat het tegelijkertijd toch misschien ook wel ging om kritiek op Celans werk, los van de oorlog. Celan werd hier woedend om en verbrak bijna het contact met Bachmann en Frisch.

Dat verbreken van contact was niet de eerste keer. In de 25 jaar (ongeveer) dat de correspondentie duurde, werd regelmatig het contact verbroken -- meestal door Celan, maar toch ook wel door Bachmann. Hoewel er in deze briefwisseling een heleboel te raden blijft (de meeste brieven zijn onbenullige kattebelletjes, in bepaalde perioden ging het echte contact waarschijnlijk telefonisch) krijg je de indruk dat Celan van de twee wel de moeilijkste persoonlijkheid was, onbenaderbaar. Dat het contact zo moeizaam ging had waarschijnlijk daar mee te maken, en met het feit dat ze meestal op afstand waren, telefoneren duur was, en brieven -- zoals die van Max Frisch -- snel verkeerd begrepen werden.

In 1961 eindigt het contact. In 1970 gooit Celan zich in Parijs in de Seine. Er volgen dan nog een paar briefjes tussen Bachmann en de weduwe van Celan, die toegeeft dat ze het op het laatst ook niet altijd meer wist. Paul Celan zat te vast in zijn pijn om echt te kunnen communiceren.

Je kunt je als moderne lezer wel afvragen hoe het zou zijn gegaan als e-mail en chat en goedkoop mobiel bellen eerder zouden zijn uitgevonden. (Paul Celan zou misschien nooit aan de e-mail zijn gegaan, maar dat laten we nu maar even buiten beschouwing.) Er zou in ieder geval meer contact mogelijk zijn geweest, je hoefde niet dagenlang te wachten om te constateren dat de ander niet gereageerd had. Ik weet eigenlijk niet of er daardoor beter contact geweest was. Uiteindelijk zaten de problemen toch vooral in de correspondenten zelf.

Sandro Veronesi. Kalme chaos. Amsterdam: Prometheus, 2010 (2006)

2011-03-27T09:25:00.004+02:00

Vertaling: Rob Gerritsen

Een man die net zo oud is als ik, 43, maar die in Milaan woont en een mooie carrière heeft in het bedrijfsleven, zo'n man verliest ineens de vrouw met wie hij al jaren samen is en met wie hij binnenkort al trouwen. Ze sterft in hun vakantiehuis terwijl hij weg is, een andere vrouw redden van de verdrinkingsdood. De man besluit daarop dat hij bij de school van zijn dochtertje zal blijven, iedere dag opnieuw en wat de consequenties ook zijn.

Ik heb een paar jaar geleden de film gezien, maar kan me daar weinig van herinneren. En nu ik het boek gelezen heb, vraag ik me af hoe iemand op het idee komt dít te verfilmen en hoe zo'n film er dan uit moet zien.

Er is de laatste jaren in mijn perceptie vaak sprake van het onderbewuste - niet speciaal het duistere van Freud, maar toch een ongrijpbare kracht die altijd en overal ons feitelijke handelen bepaalt en waar ons bewustzijn maar een beetje achteraan hobbelt. Kalme chaos lijkt me dé roman over dat moderne onbewuste, ja, de titel is een prachtige samenvatting van twee woorden van hoe de mens voortdobbert op een grote zee van gedachten en gevoelens waar hij nauwelijks zicht op heeft.

Dat geldt in ieder geval voor de hoofdpersoon. Waarom hij in zee springt om die vrouw te redden, waarom hij later seks met haar heeft, waarom hij bij zijn dochtertje blijft, waarom hij de kans op een enorme promotie laat lopen - hij heeft geen idee. En anders dan in oudere, meer op Freud gerichte romans: de lezer eigenlijk ook niet. Dat wil echter niet zeggen dat het verwarrend is, of raar, of experimenteel. Het lijkt allemaal heel logisch en tegelijkertijd begrijp je er niets van.

Wat dat betreft lijkt het einde bijna teleurstellend, als zijn dochtertje hem vertelt dat hij na drie maanden misschien maar niet meer buiten school op haar moet blijven wachten, omdat de kinderen in haar klas haar beginnen te pesten. Die kalme chaos moet hij aan de kinderen overlaten denkt hij dan, en: wat erg dat een 10-jarig kind me dat moet duidelijk maken. Als de schrijver daar aan het woord zou zijn, zou het moralistisch klinken, maar je krijgt in de monoloog die volgt, waarin de hoofdpersoon alle personen uit zijn leven in egedachten toespreekt, uiteindelijk het gevoel dat hij er allemaal uiteindelijk nog steeds niets van begrijpt. Zoals jij ook niet, en ook niet van je eigen leven. En dat het ook eigenlijk wel goed is zo.

Anthony Everitt. Augustus. De eerste keizer. Amsterdam: Ambo, 2010 (2006).

2011-03-20T17:58:00.000+01:00

Vertaling: Rob Hartmans

De tijd van Augustus is een van de verbazingwekkendste geweest ooit: de tijd van grote dichters als Vergilius, Ovidius en vooral Horatius, van staatslieden als Julius Caesar, Marcus Antonius en Cleopatra, de tijd dat het Romeinse Rijk militair min of meer zijn 'natuurlijke' omvang bereite, de tijd dat het klassieke Rome werd opgebouwd.

Wat was dat voor een man die bijna vijftig jaar aan het hoofd stond van zo'n gigantisch rijk? Volgens Anthony Everitt ontwikkelde hij zich van een wat onbetekende jongen van het platteland onder protectie van Caesar tot een slim en berekenend en opportunistisch politicus en niet heel erg getalenteerd militair tot een over het algemeen wijze en beheerste heerser die alleen op het eind van zijn leven misschien wel erg verbitterd werd.

Of dat allemaal klopt weet ik natuurlijk niet. Ik weet niet of er iemand is die het zou kunnen nagaan, maar ik kan het in ieder geval niet. In ieder geval geeft het een mooie achtergrond bij de lectuur van de grote dichters uit Augustus' tijd. En sowieso levert het een groot aantal fraaie portretten op. Bijvoorbeeld van Livia, Augustus' vrouw, die altijd bij haar man is gebleven en van wie je kunt vermoeden dat ze achter de schermen veel invloed uitoefende. Of van Marcus Antonius, die in sommige opzichten het spiegelbeeld was van Augustus: militair een genie, maar te weinig geïnteresseerd in politiek om een factor van betekenis te kunnen zijn. Of van Cleopatra, die misschien niet zo knap was om te zien, maar wel een intrigerende persoonlijkheid had en juist weer wel groot politiek inzicht bezat.

Het is ook verbazingwekkend hoe mobiel de Romeinse elite was. Wanneer het iemand in Rome niet beviel, trok hij naar Rhodos of Alexandrië, of werd hij consul in Rome. Augustus heeft waarschijnlijk een groter deel van Europa gezien dan de gemiddelde moderne Europeaan, en dan ook nog hele stukken Noord-Afrika en Klein-Azië. Dit alles terwijl hij helemaal niet zo'n goede gezondheid lijkt te hebben gehad.

Wat hem daarbij uiteindelijk bewogen heeft - machtsdrang? de wens om het beste te doen voor Rome - kom je natuurlijk nooit meer te weten. Volgens Everitt moet het uiteindelijk toch een goed mens zijn geweest, die misschien sommige verraders in de Tiber liet gooien en zijn zoons van hun geliefden scheidde als het politiek beter uitkwam dat ze met een ander trouwde, maar uiteindelijk toch het beste voorhad met de mensen.

Hij heeft hoe dan ook Rome geleid van een enorm woelige periode van bloedige burgeroorlog naar een lange periode van rust en beschaving. Er zijn helaas weinig staatslieden geweest die dat kunnen zegen.

Sapfo. Gedichten. Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2011 (1999)

2011-03-18T21:53:00.002+01:00

Vertaling: Mieke de Vos

Mieke de Vos heeft niet alles vertaald wat er van Sapfo over is gebleven. Sommige gedichten liet ze onvertaald omdat er te weinig van is overgeleverd. Dat moeten wel echt snippers zijn, als je kijkt naar de meerderheid van de gedichten die De Vos wel vertaald heeft:

51
Ik weet niet wat ik moet doen, mijn gedachten zijn verdeeld...
52
Ik denk niet dat ik de hemel kan omhelzen...
53
Rozenarmige Gratiën, dochters van Zeus, kom hierheen...

Ik zie de aantrekkingskracht wel van dat soort fragmenten, dat je erdoor gefascineerd kunt worden door de stem die er van lang geleden klinkt. Maar als ik eerlijk ben, is er te weinig van die rozenarmige dochters over om mij echt te kunnen raken.

Tot ik dan een gedicht tegenkom zoals:

94
...
eerlijk, ik wou dat ik dood was,
ze huilde toen ze mij moest verlaten
en in tranen ze ze me:
O, wat is dit erg voor ons,
Sapfo, tegen mijn wil ga ik bij je weg.
Maar ik gaf haar dit antwoord:
Vaarwel, ga gerust en denk aan mij,
want jij weet toch hoe wij van elkaar hielden,
zo niet, dan wil ik je helpen
herinneren...
... en al het mooie wat wij beleefden,
veel kransen van viooltjes,
rozen en krokussen hingen om jouw
... terwijl je bij me was

En zo gaat het nog een tijdje verder, want van gedicht 94 is juist wel veel overgeleverd. En daarvan is ieder woord indrukwekkend.

Natuurlijk is ook dit prachtig omdat de vrouw bij wie je ineens in haar ziel kan kijken, meer dan 2500 jaar geleden stierf - de historische sensatie dat je ineens ziet dat zo iemand toch echt net zo was als jij. Zo sterk krijg je dat gevaal niet vaak.

Willem Elsschot. Kaas. Amsterdam: Athenaeum -Polak & Van Gennep, 2008 (1933).

2011-03-12T08:54:00.004+01:00

Arnon Grunberg pakt nogal uit in zijn lof op Kaas aan het einde: een ware tragedie noemt hij deze novelle, die te vergelijken zou zijn met Dostojewski, ook al heeft de hoofdpersoon geen dostojewskiaanse neigingen om iedereen dood te steken of schuimbekkend over de grond te rollen. (Die hoofdpersoon, Laarmans, went overigens voor zijn werkgever wel voor om de zenuwen te hebben om zo een paar maanden vrijaf te krijgen om aan zijn experiment te beginnen; daar wijst Grunberg niet op, maar je zou het als een zeer milde vorm van dostojewskianisme kunnen zien.)

Aan het eind van zijn essay, dat achterin mijn uitgave van Kaas is opgenomen, zegt Grunberg zelfs dat hij vermoedt dat die Laarmans in het boek weliswaar kaas verkoopt (volvette Edammer), maar dat dit net zo goed vrouwenvlees zou kunnen zijn. Waar hij (Grunberg) dat vrouwenvlees vandaan haalt, zegt hij er niet bij.

Ik zie in Kaas toch niet veel meer dan een novelle over iemand die op middelbare leeftijd het idee in zijn hoofd krijgt volvette Edammers te gaan verkopen, maar vervolgens zozeer bezig is met het treffen van de voorbereidingen -- hij steekt meer tijd in het kopen van een bureau dan in het verkopen van die kazen -- dat hij uiteindelijk de moed maar opgeeft. Het is vlot en modern en leesbaar opgeschreven, dat is allemaal waar.

Misschien is een teken van de peilloze oppervlakkigheid waaraan ik lijd. Als ik niet had geweten dat Kaas een meesterwerk was (en als ik Lijmen/Het been niet prachtig had gevonden) had ik vast ook plezier gehad aan Kaas. Maar dat het voor sommige lezers een grote tragedie zou herbergen, had ik niet gezien.

Het mooiste vind ik misschien nog wel de onnadrukkelijke aandacht die er uitgaat naar de familie: het gemis van het zojuist overleden moedertje, bijvoorbeeld, en de liefdevolle manier waarop Laarmans vertelt over het gekibbel van zijn eigen kinderen. Het boek eindigt met de zinnen "Brave, beste kinderen. Lieve, lieve vrouw." Je zou dat kunnen lezen als bijzonder wrang cynisme, maar ik geloof dat ik het als de boodschap zie. Al dat gedoe om iets of iemand te worden in de wereld - uiteindelijk moet je het hebben van je naasten.

(Zie Koen van weblog Quis leget haec voor een andere mening.

Delphine Lecompte. Verzonnen prooi. Utrecht/Leeuwarden: De Contrabas, 2010.

2011-03-06T12:27:00.001+01:00

Welkom in de wereld van Delphine Lecompte:

Binnen wil de oude kruisboogschutter zijn nieuw gereedschap gebruiken,
Dus stampen we de wasmachine in elkaar
In de keuken vallen de kralen van de oude lampenkap
Op mijn lege bord doen ze denken aan hagel in een wit konijn of
Smarties in de sneeuw om een buitenaards wezen te lokken

Ja, ik zeg wel dat ik u welkom heet in deze wereld waarin het kennelijk als een verduidelijking geldt van een beeld om het te vergelijken met smarties die zijn uitgestrooid om marsmannetjes te 'lokken'. Maar ik maak helemaal geen deel uit van die wereld, waarin de oude kruisboogschieter die hier geïntroduceerd wordt regelmatig opduikt in de rol van een gezel en partner. Ik heb zo'n gezel en partner niet en ik heb nog nooit een wasmachine in elkaar gestampt, of iets gedaan dat daar ook maar in de verste verte op lijkt; met niemand.
Je voelt in deze gedichten dat je ergens verkeert aan de onderkant van de samenleving, bij iemand die moet leven temidden van oude lampenkappen waar de kralen van afvallen en in een wereld waar sowieso alles de hele tijd kapot gaat. En waar een dichteres in leeft die er misschien niet het beste van maakt, maar wel goed uit haar woorden kan komen.
Op internet zijn verschillende recensies te vinden van deze bundel. Het valt op dat ze allemaal een beetje vermoeid klinken: een paar gedichten van Delphine Lecompte is wel aardig, maar een hele bundel? Het blijkt bovendien al om de tweede bundel in een jaar te gaan. (Een heel goed stuk over Verzonnen prooi vind ik dat van Willem Thies voor de Contrabas: iemand die heel nauwkeurig leest en zich dan een beetje stoort aan de wat slordige manier van schrijven.)
Ik kan aantonen dat ik die vermoeidheid niet heb. Toen ik ergens halverwege Verzonnen prooi was, heb ik hem laten liggen in de trein. Ik heb hem meteen opnieuw besteld, met ook de eerste bundel erbij, die ik binnenkort ook ga lezen. Want ik heb bij ieder gedicht het gevoel dat dit toch ook mijn wereld is, dat ik die dingen ook had kunnen schrijven, als ik 10 jaar jonger was, en een vrouw, en zonder duidelijke loopbaan tot dan toe:

Na de ziekenhuisopname is de houdbaarheidsdatum verstreken
Van de koeken die ik wilde presenteren aan mijn vader
In de hoop dat hij me zou kunnen vergeven
Dat ik hem een ellendige troubadour en een giftige dwerg heb genoemd
Dat ik zijn vrouw heb vergeleken met een bloeddorstig opperhoofd
Omdat het paste in een gedicht.

Vrouwkje Tuinman. Wat ik met de sleutel moet. Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar, 2010.

2011-02-21T11:51:00.000+01:00

Ik begrijp eerlijk niet waarom de poëzie niet veel populairder is dan ze is; waarom er geen grote stapels van sommige bundels bij de kassa's van de Ako liggen, en soms zelfs van Albert Heijn; waarom dichters zelden de televisie halen en nooit de roddelrubrieken; waarom er niet veel en veel meer (en bijvoorbeeld ook veel meer belabberde) poëzie wordt uitgegeven.

Ik kan dat allemaal niet verklaren. Natuurlijk is er een heleboel dichtkunst die duister is en niet voor iedereen bedoeld - ik kan wel begrijpen dat de bundel Eerst van Esther Jansma, die ik vorige week las, misschien wat te subtiel is voor Paul de Leeuw. Maar er zijn ook moeilijke romans en dat staat toch de stapels romans bij Bruna niet in de weg.

Neem nu Vrouwkje Tuinman. Ik had nog nooit een bundel van haar gelezen, wel wat losse gedichten, en nu vond ik in de trein Wat ik met de sleutel moet, met her en der een ezelsoor bij een gedicht dat de vorige lezer kennelijk getroffen had.

Het is een bundel die iedereen kan lezen met een universeel thema: het overlijden van een vriend uit de vriendenkring van de dichteres. Het is zo'n vriendenkring waarin iedereen kennelijk elkaars sleutel heeft, in ieder geval voor noodgevallen. En zo'n noodgeval doet zich nu voor, want die goede vriend komt bij een ongeluk met zijn auto in de sloot terecht en overlijdt later in het ziekenhuis.

De bundel geeft een inkijkje in dat wereldje van moderne dertigers, best een prettig wereldje, zo te zien, lekker in Utrecht, met Franse kaas en vla, behalve dan dat mensen doodgaan:

Adressering
De postbode zegt dat ik een mooie naam heb voor iemand die in dit huis is komen wonen.
De mensen in de straat zijn ook al blij.
Ze prijzen mij om dingen die ik niet heb.
Geen honden in de achtertuin.
Geen politie die mijn deur losbreekt.
Ik sla niemand op zijn bek en maak geen harde seksgeluiden.
Al die dingen ben ik niet.
Wat er wel is meldt geen enkele statistiek.
Voor deze straat was nog 1 bewoner nodig en dat ben ik.

Esther Jansma's bundel maakte meer indruk op mij, maar van Wat ik met de sleutel moet zal ik op zijn minst die laatste regel onthouden.

William Shakespeare. The Merchant of Venice. Gutenberg, 2000 (1596/7).

2011-02-20T10:51:00.001+01:00

Nadat ik eerder deze week de recente Engelse roman The Finkler Question las, die onder andere over het antisemitisme gaat, besloot ik gisteren dan ook The Merchant of Venice te lezen. Ik heb hem ooit in de verfilming met Al Pacino gezien – als je nu 'merchant of venice' intikt bij Google Images, blijken de eerste tientallen plaatjes van die film genomen.

De manier waarop ik het stuk lees, is misschien beïnvloed door die film. De interpretatie ervan – Shylock wordt pyschologische, en tegen zijn eigen belang in, gedwongen tot zijn op het eerste gezicht extreem wettische gedrag door alle vernederingen die hem misschien al zijn leven lang zijn aangedaan – past ook bij een moderne visie op Shakespeare als een verfijnde duider van de menselijke ziel. Zelfs een veel ergere schurk als Richard III kan nog begrepen worden als iemand die door zijn outsiderschap gedwongen wordt tot zijn daden.

Ik ben ook een kind van mijn tijd en kan het stuk ook als ik het zelfstandig lees niet anders zien. Het legt een van de wortels van de tragedie van het antisemitisme bloot: het maakt dat sommige Joden zich ertegen verzetten en zich daarbij zelf extreem gaan gedragen. Hetgeen dan weer het antisemitisme voedt.

Het stuk gaat bovendien over nog heel veel meer. Een heel duidelijke laag is 'al ziet men de lui, men kent ze niet'. De minnaars van Portia moeten kiezen tussen een loden, zilveren of gouden kistje om haar hand te winnen – en de juiste keuze is natuurlijk het loden kistje. Portia zelf doet zich later voor als jonge man, zoals ook Jessica, de dochter van Shylock, dat eerder heeft gedaan om uit haar vaders huis te ontsnappen.

Op het internet gaan ook antisemitische interpretaties van Shylock rond. Een van de eerste vindplaatsen op Google gaat zelfs naar zo'n interpretatie. Over de film met Pacino: "This fractured fairy tale of a movie repeats the standard, childish Judaic conceit, that if a Judaic behaves in an evil fashion it is only a reaction to persecution. (...) When Rabbi Shimon ben Yohai taught that, "Even the best of the gentiles should all be killed," his warrant for genocide was explained away as "rage over Roman persecution."

Het is wonderlijk, zoveel haat. Natuurlijk is het stuk (of de film) op geen enkele manier te reconstrueren als het goed praten van slecht gedrag. Het is volgens mij voor iedere lezer en iedere kijker volkomen duidelijk dat Shylock er in zijn eigen belang beter aan had gedaan niet zo wraakzuchtig te zijn – maar hij kon niet anders.

Het citaat van Ben Yohai doet natuurlijk denken aan de manier waarop sommigen uit de Koran citeren. Ik heb me tijdens het lezen af en toe een versie voorgesteld waarin Shylock een moslim was. Dat zou misschien de strekking van het stuk nog duidelijker maken, want moslims zijn in onze huidige tijd toch nog net iets zichtbaarder dan Joden (bovendien zijn de bezwaren tegen joden in de Merchant als ik het goed zie, vooral van religieuze aard: als Shylock zich maar bekeert, is alles weer goed.) Dat mag zo zijn. Maar eigenlijk is de Merchant of Venice in de oorspronkelijke versie al bijtend en moeilijk en pijnlijk genoeg.

Esther Jansma. Eerst. Amsterdam: De Arbeiderspers, 2010.

2011-02-19T08:29:00.000+01:00

De Nederlandse poëzie is het enige genre dat ik 'bijhoud': ik lees meer verschenen werk dan klassiekers, ik lees bijna geen buitenlandse dichters, ook niet in vertaling. Ik heb voor mezelf een mooie reden bedacht waarom dat zo is: poëzie zit zo dicht op de huid van de tijd, dat je eigenlijk alleen dichters goed kunt lezen die een taal spreken die zo veel mogelijk ook de jouwe is.

Aan de andere kant is 'volgen' een beetje overdreven. In de bijna tien jaar dat ik dit leesdagboekje volg heb ik nog nooit een bundel van Esther Jansma besproken. Ik denk dat ik er wel één gelezen heb, maar dat was dan kennelijk al daarvoor. Dat is jammer, want ze schrijft heel knappe poëzie, met regels om te onthouden. In het bijzonder de volgende ga ik nooit meer vergeten:

vleesnatte messen en jusvette vorken

Het is een regel die in je hoofd kan opkomen als je inderdaad een keer aan een rijk diner zit (ik eigenlijk niet vaak iets met jus meer, maar het komt toch wel eens voor).

Soms voldoet het allemaal wel erg nadrukkelijk aan de conventies van de moderne Nederlandse dichtkunst: fraaie, niet rijmende, niet metrische, maar wel nadrukkelijk ritmische versregels met een wat verknipte syntaxis, zoals in 'tienminutengesprek':

(...)
)verstijfde tegenover de krachten op hun verzoek
aan knielage tafels neergekrompen in stoeltjes geklemde
zorgers voor hun zoon het volgende bereikt.
(...)

Het is in dit geval misschien ook wel een spel, of zelfs een beetje ironisch, om zo verheven te schrijven over zoiets alledaags als het bezoekje dat de ouders brengen aan de docent op de basisschool. Onmiddellijk hierna blijkt ook dat de taal van de moderne onderwijsmanager op de hak genomen wordt:

(...)
)Een. Wij gaan ons best doen omdat wij goed zijn.
Twee. Over een maand weten wij of zijn leven
gaat lukken. Wij melden dat desgewenst schriftelijk.
Drie. Dit is een productafspraak

Ook dat zijn regels om te onthouden en af en toe te citeren. Dit is een productafspraak.

Howard Jacobson. The Finkler Question. London [etc.]: Bloomsbury, 2010.

2011-02-18T18:49:00.000+01:00

"Er is in deze wereld geen ontsnappen aan de Joden", zegt een van de personages in The Finkler Question op een bepaald moment. Het lijkt wel of de mensheid zichzelf steeds weer dwingt om een standpunt te hebben over één bepaalde groep, tussen filo- en antisemitisme. In de huidige tijd zijn er angstige tekenen die er op wijzen dat het wel weer eens de verkeerde kant op zou kunnen gaan. En precies dat doet de mensen dan ook weer voelen dat ze eigenlijk zouden moeten kiezen.

Ik weet niet meer precies wie die zin ook weer zegt in The Finkler Question. Hoe verschillend de personages ook zijn - iemand die de intellectuele leider wordt van een groep die lijkt op Een Ander Joods Geluid, een totaal onopvallende goj die ineens denkt dat hij ook een jood is, een heel oude Tsjechische ex-vluchteling die het allemaal al eens gezien hebt - toch lijken ze ook allemaal op elkaar. Ze zijn vooral pionnen in een subtiel intellectueel gedachte-experiment, in een heel grappig boek dat tegelijkertijd een van de raakste en schokkendste essays is over het antisemitisme dat ik ooit heb gelezen.

Waarom zijn mensen antisemiet? Waarom zijn ze dat in het vroeg-eenentwintigste-eeuwse Londen? Omdat ze boos zijn over dingen die Israël doet? Maar wat is dat voor een absurde eis om te stellen aan een volk dat het een perfect land voortbrengt? Of is die eis wel zo absurd? En is het niet tegelijkertijd merkwaardig dat allerlei mensen zich aangetrokken voelen tot de (al dan niet veronderstelde) warmte en onderlinge verbondenheid en respect voor de tradities van de Joodse gemeenschap? En dat die mensen dan worden buitengesloten door die gemeenschap, omdat die nu eenmaal weinig reden heeft om buitenstaanders te vertrouwen? En dat dezen daardoor dan weer wrok gaan koesteren?

Ik kan niet zeggen dat dit vragen zijn waar ik elke dag mee worstel, maar The Finkler Question is het soort boek dat de lezer minstens een aantal dagen de wereld op die manier blijft zien: er is in deze wereld geen ontsnappen aan de Joden.

Rens Bod. De vergeten wetenschappen. Een geschiedenis van de humaniora. Amsterdam: Bert Bakker, 2010.

2011-02-12T22:34:00.002+01:00

Dit boek claimt dat het 't eerste complete overzicht van de geesteswetenschappen geeft. Dat geloof ik graag, maar dat is een verbazingwekkend feit, dat op zichzelf een verklaring biedt. Rens Bod laat zien dat het verhaal van de humaniora meeslepend is en vol verrassende details. Hoe kan het dat nooit eerder op dat idee gekomen is? Die verklaring wordt niet gegeven.

Bod kiest met dit boek ook duidelijk partij. Hij laat zien dat er twee draden in de geschiedenis van de taalwetenschappen kunnen worden aangewezen. Er waren altijd mensen die patronen probeerden te ontdekken. En er waren er altijd die ontkenden dat zulke patronen bestonden, of in ieder geval dat ze ertoe deden. Alleen al door daar op te wijzen, deelt Bod zich natuurlijk in bij de eerste groep. (Hoewel zijn toon altijd prettig neutraal is, meen ik toch ook te merken dat hij iets minder geduld heeft met de tweede groep.)

Ik heb veel geleerd van Bod. Dat het niet onwarschijnlijk is dat het grote succes van de natuurwetenschappen in de zeventiende eeuw - de cirkel van data naar theorie en terug - waarschijnlijk ontleend was aan de filologie en de muziektheorie, om maat een van de vele voorbeelden te noemen. Of dat Panini al in de negentiende eeuw gelezen werd, al werd hij niet begrepen (hij is pas begrepen nadat Chomsky zijn theorie opnieuw had uitgevonden.)

De geesteswetenschappen zijn ook mijn vak, ik geef zelfs al sinds vele hiaten in Leiden het vak Geschiedenis van de taalwetenschap. Dus is het niet vreemd dat ik bepaalde draden mis. Wat mij bijvoorbeeld al heel lang boeit is de vraag: waar bevinden al die objecten van de geesteswetenschappen zich precies? Waar in de werkelijkheid zijn de taal, de logica, de muziek, de kunst, enzovoort? Bod gaat er vanuit dat dit duidelijk is - ik vermoed dat hij meent dat zij zich in de 'geest' bevinden, misschien zelfs in de hersenen, maar dat is op zijn minst niet het enig mogelijke antwoord. Je kunt ze bijvoorbeeld ook zien als eigenschappen (of het eigendom) van groepen mensen; het is geen wonder dat de raakvlakken met de sociale wetenschappen er relatief bekaaid afkomen en dat in mijn ogen een van de grootste taalkundigen van deze tijd, de sociolinguïst William Labov, helemaal niet genoemd wordt. Zo zijn er meer antwoorden op de vraag waar deze zaken zich bevinden (bijvoorbeeld: in de fysische werkelijkheid) die niet genoe,d worden.

Maar dit is allemaal gezeur van iemand die jaloers is, jaloers op zo'n achteloos vertoon van verpletterende eruditie, inzicht en dat gecombineerd met zo'n duidelijke stijl. De vergeten wetenschappen is een prachtige geschiedenis van de humaniora. Dat er nog vele mogen volgen.

Stanislas Dehaene. Reading in the Brain. The Science and Evolution of a Human Invention. New York: Viking, 2009.

2011-01-30T10:21:00.001+01:00

Alles wat de mens doet en kan is een wonder, als je erover nadenkt. Neem nu lezen. In allerlei kronkelige lijntjes zie je razendsnel en zonder moeite te doen abstracte letters. Dat een a en een A er bijvoorbeeld heel anders uitzien, doet er kennelijk niet eens toe: hAlLo is niet veel moeilijker te lezen dan hallo. Die letters verbind je bovendien al even razendsnel met de klanken waaruit woorden zijn opgebouwd.

Reading in the Brain gaat over dat wonder, het wonder van het lezen, en vooral van de 'laagste' niveaus van lezen - hoe die woorden gedachten vormen, hoe je in je hersenen ingewikkelde betogen als dat van Dehaene kunt onthouden en verwerken, zo ver is de wetenschap nog lang niet. Maar die onderste niveaus zijn fascinerend genoeg.

Zo laat Dehaene zien dat de centra voor het herkennen van letters bij iedereen die lezen kan in hetzelfde hersendeel lijkt te zitten - of het nu Chinezen, Koreanen, Arabieren of Amerikanen zijn. Hoe kan dat? Lezen is duidelijk een menselijke uitvinding en de hersenen een plastisch orgaan? Hoe eindigt het leesgebiedje dan toch altijd op dezelfde plaats? Volgens Dehaene omdat dit een regio is waar mensen van nature driedimensionale eigenschappen van de natuurlijke omgeving mee herkennen. En bijvoorbeeld een T-achtige structuur kunnen zien is heel nuttig als je wil observeren dat iets voor iets anders staat. Zo bestaan alle lettertekens - ook de Chinese karakters - uit kleine primitieve elementjes die terug te voeren zijn op waarschijnlijk aangeboren talenten om de wereld visueel te kunnen ontleden. Het gebied waar die hersencellen zitten, heeft bovendien goede verbindingen met de menselijke spraakcentra. We zijn ook heel goed in het herkennen van gezichten, maar de gezichtscellen zijn minder goed verbonden met spraakcentra, en daarom spelen gezichtsvormen geen rol van betekenis in enig bekend menselijk schriftsysteem.

Dat zijn fascinerende gedachten, en terecht zegt Dehaene op het eind dat het een heel ander licht werpt op de biologie van cultuur. Als zelfs zo'n duidelijke menselijke uitvinding als het lezen zo aantoonbaar ingeperkt wordt door de eigenschappen van onze hersenen, is ook voor andere elementen van de cultuur de gedachte dat 'anything goes' niet haalbaar.

Alles bij elkaar is Reading in the Brain een verrukkelijk boek, al gaat Dehaene naar mijn smaak soms wel erg gedetailleerd in op de hersengeografie of op de juiste methoden om kinderen te laten leren lezen en dyslectici te behandelen. Hij laat bovendien allerlei vragen open. In een hoofdstuk ergens aan het eind behandelt hij het verschijnsel dat jonge kinderen in eerste instantie soms in spiegelschrift schrijven. Evolutionair gezien is het verschil tussen links en rechts niet zo belangrijk (een tijger is links even gevaarlijk als rechts, en vrijwel alles in de natuur is sowieso min of meer symmetrisch) en dus moeten we extra ons best doen om het verschil tussen p en q te leren. Eén vraag beantwoordt Dehaene daarbij niet: als de vorm van onze letters zo is aangepast aan onze aangeboren visuele vermogens, waarom zijn dan niet alle letters symmetrisch, of hebben we paren als p en q niet ergens allang afgeschaft? Er is zoveel om je over te verbazen.

Martijn den Ouden. Melktanden. Amsterdam: Querido, 2010.

2011-01-24T22:11:00.001+01:00

Het heeft tot 2010 geduurd voordat iemand eens op het idee kwam om het woord 'zwerfkeitjesetend' te gebruiken. Uiteindelijk deed Martijn den Ouden het, in zijn bundel Melktanden, zo'n bundel waar je vrolijk van wordt en die vol staat met regels die een mens onthoudt:

als je misselijk bent moet je zwerfkeitjes eten
ze zijn overal goed voor
zie Jolanda
zij eet zwerfkeitjes

zo'n brede zoete lach op een staatsienekje
het hoffelijk lijfje
hoe hop huppel hop
Va Den Helder
sleept ze haar struikelhaar
naar een natgeregend plein in Driebergen
zwerfkeitjesetend

Het gedicht is heel kenmerkend voor deze bundel, bijvoorbeeld in het achteloos noemen van eigennamen (de enige elementen die met hoofdletters geschreven worden) en vooral in de vrolijkheid. Den Ouden is van 1983, blijkens het omslag net afgestudeerd. Hij heeft dan misschien een beetje lang over zijn studie gedaan, maar er is nog tijd genoeg om zwerfkeitjes te eten.

Ik kreeg deze bundel van de Poëzieclub. Er zat een brief bij van de baas van die club, Ron Rijghard, een generatiegenoot van mij (we hebben één jaar samen college gelopen) die tegenwoordig geloof ik de hoogste bobo in het Nederlandse poëzieland is.

Helaas is Ron Rijghard wel een beetje aan het zeuren. Hij kan het bijvoorbeeld niet nalaten te wijzen op een gedicht waarin het volgens hem 'misgaat' met Den Oudens Sturm und Drang, hij kan het niet nalaten om op te merken dat het bovenstaande gedicht 'hangt op deze openingsregel' en hij spreekt Astrid Lampe tegen die op de achterflap Den Ouden claimt. En dat alles in een brief die zou moeten motiveren waarom wij als trouwe Poëzieclubleden nu uitgerekend deze bundel krijgen toegestuurd. Nee, dan liever Den Ouden:

Lieve vrienden,
Ik weet het, het is koud en het waait hard mar we gaan gewoon, zoals afgesproken, om vier uur naar de speculaasfabriek. Neemt iedereen zijn vriestas met worsten mee! O ja, voor ik het vergeet, het was een cactus. Berta is overleden aan een cactus.

Alexis de Roode. Gratis tijd voor iedereen. Amsterdam: Podium, 2010.

2011-01-16T17:26:00.005+01:00

Over de tijd maak ik me geen zorgen. "Wat is de tijd?" schreef Augustinus. "Wanneer maar niemand het me vraagt, weet ik het; wil ik het echter uitleggen aan iemand die het vraagt, dan weet ik het niet." Het is, vrees ik, een deel van mijn oppervlakkige natuur dat ik mezelf die vraag nooit stel, en dus eigenlijk altijd in de veronderstelling leef dat ik wel zo'n beetje weet wat de tijd is.

Alexis de Roode stelt zich de vraag wel, in zijn onlangs verschenen bundel Gratis tijd voor iedereen. Ieder gedicht in de bundel benadert een ander aspect van de tijd - het verstrijken van de seizoenen, de vraag wat God bewoog om de aarde op een zondag te scheppen (ik dacht eigenlijk dat hij dit op een maandag deed), de neurose van iemand die zich de hele tijd afvraagt wat voor rampen er in de komende vijf minuten kunnen plaatsgrijpen. Het levert gedichten op die niet heel erg diep gaan (gelukkig voor mij, he) en waarvan de toon vooral tamelijk luchtig is, al worden er een aantal beklemmende beelden in opgeroepen – een oude vrouw die in een vreemde houding bij haar tv in haar eenzame appartement ligt. De bundel is vooral heel prettig om te lezen en te herlezen. Alles is mooi geformuleerd en knap gezegd, er zijn wat aardige gedachtes, wat wil je nog meer. Het gedicht klok is bijvoorbeeld tamelijk kenmerkend voor de bundel. Het begint zo:

Het klopkevertje in de borstkas telt
levenslang af tot de liftoff,
trouw aan het lijf tot de laatste dag.
In mijn longen zwelt en slinkt
een stukje blauwe hemel
ruimte aan het hart gedragen.
Beneden in duisternis offeren
de ingewanden in hun trage aardritme
onverstoorbaar het voedsel

Er volgen nog vijf coupletten waarin verder wordt uitgelegd hoe ons lichaam een tikkende klok is en we bovendien bestaan uit sterrenstof, maar het eindigt wat mij betreft in een sisser: de op zichzelf staande regel "We hebben alle tijd". Ja, dat konden we inderdaad concluderen uit het voorafgaande.

Gratis tijd voor iedereen heb ik met veel plezier gelezen, maar ik zal er niet vaak uit citeren. Ik vond het een mooie bundel, maar het had net niet datgene waarvan ik alleen weet wat het is als niemand ernaar vraagt.

Ulrich Matthias. Fajron sentas mi interne. Vieno: Pro Esperanto, 2001 (1990).

2011-01-08T10:13:00.001+01:00

Een jongen heeft op school grote moeite met het leggen van sociale contacten. Hij wil wel, maar het lukt hem niet om een gesprekje te voeren. Af en toe uit hij zich daarom schriftelijk, maar doet dat steeds vreselijk onhandig - in een brief aan een meisje op school aan die hij uit het niets voorstelt om een verhouding te beginnen, in een artikel voor de schoolkrant waarin hij uitlegt hoe oppervlakkig alle andere leerlingen zijn. Ook op de universiteit gaat het niet veel beter, totdat hij in aanraking komt met de Esperanto-beweging. Hij leert de taal, en hoewel hij nog steeds met niemand een normale verhouding aanknoopt, ook met de andere esperantisten niet, geeft het ideaal hem een doel in zijn leven.

Fajron sentas mi interne ('Vuur voel ik van binnnen', een regel uit een gedicht van Zamenhof, de bedenker van het Esperanto, dat ook gaat over iemand die zich niet kan uitdrukken tegenover zijn vrienden) wordt in de stukken die ik erover gelezen heb niet alleen beschouwd Alessandro een moderne klassieker van de Espernato-literatuur, maar ook autobiografisch. Dat laatste moet en twijfelachtig genoegen zijn voor de auteur, die zichzelf neer zet als arrogant én labiel - als hij tegen een andere informatiserend was aangelopen, was hij missschien geroeide geworden. Iemand die zich aangetrokken voelt tot een ideaal van ongelimiteerde internationale communicatie terwijl hij in zijn eigen leven niet tot stand brengt. Tegelijkertijd is het natuurlijk knap dat iemand met zoveel eerlijkheid zo'n inkijkje kan geven in zijn eigen enigszins verwrongen en gefrustreerde geest. En daarmee tegelijkertijd in een beweging voor internationaal begrip die meer leden heeft voor wie het begrip in het dagelijks leven moeilijk is. Fajron sentas mi interne doet daarin een beetje denken aan Het Bureau : het is zo eerlijk opgeschreven dast je soms meer begrip krijgt voor de andere personen dan voor de hoofdpersoon.

Gerard Reve. De avonden. Amsterdam: Rubinstein, 2000 (1949).

2011-01-04T21:41:00.002+01:00

Wij zijn betekenisjunkies. Althans, dat vond Nietzsche. Althans, zo vat de Amerikaanse filosoof Hubert Dreyfus Nietzsche samen. Niets is zo belangrijk als betekenis, alles moet betekenis hebben, doorlopend proberen we sinds de grote God ons niet meer dealt, omdat hij immers dood is, ergens anders ons felbegeerde shotje betekenis te vinden.

Het lijkt me dat er altijd mensen zijn geweest die meer of minder afhankelijk waren van die betekenis, maar het woord betekenisjunkie lijkt me van uitstek van toepassing op Frits van Egters, de 'held' van De Avonden. Hij leeft temidden van zijn ouders en zijn vrienden die geen van allen erg gelovig lijken te zijn maar ook geen van allen erg lijken te lijden onder de totale betekenisloosheid van het bestaan. Maar Frits lukt dat niet - hij lijdt zoals een junk lijdt die zijn shotje niet kan krijgen, hij loopt rusteloos over straat, gaat het ene na het andere huis binnen, wanhopig op zoek naar iemand die ervoor kan zorgen dat het allemaal niet zo doelloos is. Op het eind wil hij iets zeggen, maar er komt alleen maar onzin uit: alleen mensen kunnen zingen. Is dat wel onzin? Voor een religieuze ziel misschien niet, maar eigenlijk is het toch onzin. Er is geen betekenis.

Het moet inmiddels een jaar of vijftien geleden zijn dat ik De Avonden gelezen heb - wat betreur ik het dat ik niet mijn hele leven een leesdagboekje heb bijgehouden, dan kon ik het nu even nazoeken - maar ik werd getroffen door hoe steengoed dit boek is, hoe rijk van inhoud, hoe subtiel van psychologie (al die vrienden en familieleden, heb ik ooit gezien hoe veel ze eigenlijk van elkaar verschillen) en natuurlijk ook hoe prachtig van taalgebruik. Afgezien van Multatuli is er niemand geweest die zulk fraai Nederlands schreef als Reve. En wat leest hij het trouwens ook mooi voor. Er zijn mensen die ieder jaar rond de kerstdagen De Avonden lezen - ik zou het me eigenlijk ieder jaar willen laten voorlezen.

Hella Haasse. Dat weet ik zelf niet. Jonge mensen in boek en verhaal. Amsterdam: CPNB, 1959.

2010-12-29T23:28:00.002+01:00

De schrijfster van het boekenweekgeschenk van 1959 is nog altijd in leven: Hella Haasse heeft een fraai museum op het web en wordt allerwegen als de grande dame van de Nederlandse letteren beschouwd. Ook in eenenvijftig jaar geleden werden haar kwaliteiten al erkend, want dit was maar liefst het tweede boekenweekgeschenk dat ze schreef (na Oeroeg).

Dat weet ik zelf niet is een essay, of beter gezegd: het is een bundeling van een aantal lezingen die Haasse in 1959 had gehouden over de plaats van jonge mensen in de literatuur. Het is een uitgave die de CPNB zich nu op deze manier zeker niet meer zou veroorloven. De brede belezenheid die Haasse tentoonspreidt — moeiteloos worden allerlei hoogtepunten uit de Franse, Engelse, Nederlandse en Russische literatuur samengevat — zou nu helaas niet meer geschikt worden geacht voor het publiek van het boekenweekgeschenk. (Terzijde: voor zover ik kan zien is de enige verwijzing naar de Duitse literatuur een kort handwijfgebaar naar Tod in Venedig; die Leiden des jungen Werthers ontbreekt bijvoorbeeld geheel; misschien was de oorlog te vers, misschien kende Haasse gewoon geen Duitse literatuur). Bovendien heeft 'de commissie voor de collectieve propaganda van het Nederlandse boek' een voorwoordje geschreven, een nogal belegen voorwoordje, zo van: "Wij wensen U veel genoegen bij het lezen van deze bespiegelingen en het bekijken der reproducties die naar aanleiding van dit geschrift uit de veelheid van materiaal op dit gebied werden bijeengebracht".

Nu zou je nog kunnen zeggen: ach, wat een mooie tijd was dat toch. Maar Dat weet ik zelf niet viel me niet mee. Er wordt wel veel samengevat, maar er worden uiteindelijk weinig inzichten gegeven. Het blijft allemaal een beetje aan de oppervlakte: ooit zag men kinderen als kleine volwassenen, pas gaandeweg, en vooral vanwege de romantiek, zijn we ze een eigen plaats gaan geven. Waar het interessant zou kunnen worden — er zijn misschien parallellen aan te wijzen tussen Hamlet en De Avonden: in beide gaat het over een jongen die in machteloze afkeer jegens de eerdere generatie gevangen zit — zwaait Haasse heel snel weer af naar een ander onderwerp. De titel (die verwijst naar een Tartaars sprookje waarin een jongen dit zegt in antwoordt op de vraag hoe hij een mens moet worden) vind ik niet erg sterk, en de ondertitel al helemaal niet: Jonge mensen in boek en verhaal? Hoe zo boek én verhaal? Het gaat alleen maar over fictie, hoezo moest dat boek er dan eigenlijk in?

Je moet een schrijver beoordelen op haar beste werk. Ik heb geloof ik nog nooit een grote titel van Haasse gelezen. Dat moet ik toch eens doen, om te zien waaraan ze die titel van grande dame precies verdiend heeft.

Jean-Paul Sartre. Huis clos. Paris: Fremeaux, 2010 (1944).

2010-12-28T19:14:00.001+01:00

Drie mensen zitten na een leven vol verraad in de hel. Wat blijkt? Er zijn geen vlammen en geen fysieke martelingen? Er zijn alleen die andere mensen, met wiens oordeel ze voor eeuwig zitten opgescheept.

Sartre was dit jaar dertig jaar dood en vierde tegelijk zijn honderdvijfde verjaardag. Ik geloof niet dat het uitbundig gevierd is, ik heb er in ieder geval weinig van gemerkt. Op de valreep heb ik me dan zelf nog maar even in een werk van de man verdiept - Met gesloten deuren, zijn toneelstuk uit 1944, in een soort hoorspelversie, met een voorwoordje van de schrijver zelf.

In dat voorwoord zegt Sartre dat zijn "l'enfer, c'est les autres" vaak verkeerd begrepen wordt. Hij bedoelde niet te zeggen dat alle relaties met anderen altijd de hel vormen, maar alleen verkeerde, ongelukkige relaties met anderen. We kunnen onszelf alleen zien door andermans ogen - in het toneelstuk gebeurt dat letterlijk doordat er geen spiegel is, en de mensen zichzelf alleen kunnen bekijken in de ogen van de ander.

Belangrijker dan dat alles is volgens mij iets anders dat Sartre over het toneelstuk zegt: een belangrijk verschil tussen de beschouwer van het stuk en de figuren op het toneel, is dat de laatste dood zijn en de eerste (hopelijk) niet. Wie dood is, kan niets meer veranderen. Voor hem geldt onherroepelijk: eenmaal een lafaard, voor altijd een lafaard. Maar dat geldt cruciaal nu juist niet voor degene die in de zaal zit, of naar zijn iPod luistert. Je hebt alles altijd zelf in de hand, je kunt altijd kiezen, en je kiest ook feitelijk altijd. Zelfs als je zogenaamd geen keuze hebt (een pistool staat op je slaap gericht, de kwade genius greinst je toe) kun je er toch nog voor kiezen je dan maar overhoop te laten schieten. Dat je dat niet doet, maakt je verantwoordelijk voor hoe de situatie is, maar maakt het ook altijd mogelijk die situatie te veranderen.

Sartre lijkt na dertig jaar steeds onherroepelijker te verdwijnen in de hel van andermans meningen: dat hij het communisme heeft goedgepraat, dat kan hij nooit meer goedpraten. Maar dat hij daarnaast enkele interessante ideeën naar voren heeft gebracht, daar moeten wij levenden dan nog maar op wijzen.

Rainer Maria Rilke. Das Stundenbuch. Gutenberg.org, 2008 (1903).

2010-12-26T23:27:00.001+01:00

Als ik minister van onderwijs was, zou ik het verplicht stellen dat scholieren werkstukken schrijven over dichters. Toen ik in de eindexamenklas zat, schreef ik er een over Baudelaire voor Frans, een over Martinus Nijhoff voor Nederlands en een over Rilke voor Duits. Met die dichters zal ik mijn hele leven verbonden blijven (net als met Horatius die ik rond die leeftijd ook adopteerde). Bij Engels mocht dat werkstuk niet, daar moest je allerlei soorten romans lezen om je woordenschat te vergroten; met de Engelse poëzie zal ik wel nooit een echte band opbouwen.

Helaas heb ik die werkstukken van toen niet meer. Nu ik na vijfentwintig jaar het Stundenbuch (Getijdenboek) lees ik overigens een dichter die ik nooit eerder ontmoet heb. Wat vond ik indertijd van de religieuze zoektocht, die ik nu prachtig vind? De zeventien-jarige die ik me herinner zou het ook mooi moeten hebben gevonden, de persoonlijke zoektocht met de christelijke God, de vrijpostige manier van hem aanspreken. De zeventienjarige die ik me herinner moet het volgende ongeveer even mooi gevonden hebben als ik nu:

Was wirst du tun, Gott, wenn ich sterbe?
Ich bin dein Krug (wenn ich zerscherbe?)
Ich bin dein Trank (wenn ich verderbe?)
Bin dein Gewand und dein Gewerbe
mit mir verlierst du deinen Sinn.
Nach mir has du kein Haus, darin
dich Worte, nah und warm, begrüssen.
Es fällt von deinen müden Füssen
die Samtsandale, die ich bin.
Dein grosser Mantel lässt dich los.
Dein Blick, den ich mit meiner Wange
warm, wie mit einem Pfühl empfange,
wird kommen, wird mich suchen, lange
-
und legt beim Sonnenuntergange
sich fremden Steinen in den Schoss.
Was wirst du tun, Gott? Ich bin bange.

De bespiegelingen in het laatste deel van de bundel, over de heilloze kanten van de moderne stad en over de teloorgang van de armen (de armen van onze tijd 'sind es nicht. Sie sind nur die Nicht-reichen' - een onvergetelijke zin, behalve dat ik hem inmiddels vergeten was) en de lofzang op Franciscus zouden me iets minder aangesproken kunnen hebben, maar als ik eerlijk ben was het hele Stundenbuch een grote verrassing.

Als ik het analyseer, vermoed ik dat voor mij indertijd Rilke vooral de dichter was van de Neue Gedichte, waarvan ik er nog steeds veel min of meer uit mijn hart ken. Het eerdere werk en het latere werk kan ik nu dus toch weer gaan ontdekken. Rilke is indertijd door dat werkstuk een dichter voor mijn leven geworden, hoeveel er toen ook was dat ik bij nader inzien niet heb opgepikt.

Beppe Severgnini. La pancia degli italiani. Berlusconi spiegato ai posteri. Roma: Editore Rizzoli, 2010.

2010-12-23T22:41:00.000+01:00

Berlusconi is nooit ver weg. Vanuit Nederland kunnen we met een zekere distantie naar het fenomeen kijken: hoe kan zo'n clown een heel land al sinds 1994 in zijn greep hebben? Waarom blijven Italianen steeds stemmen op iemand die zo duidelijk allerlei beloften niet nakomt.

De geweldige Italiaanse journalist Beppe Severgnini legt het uit in zijn nieuwe boek La pancia degli italiani - dat ik zou vertalen als 'De onderbuik van de Italianen', en dat speelt met de titel van een vorig boek van Severgnini dat La testa degli italiani heette. Severgnini zet om te beginnen uit dat er tien factoren die Berlusconi's succes sinds 1994 verklaren. Het gaat dan bijvoorbeeld over de 'goddelijke factor' (met o.a. het verbijsterende voorbeeld van hoe Berlusconi zich op een podium door twaalf afgevaardigden/discipelen laat omringen die vervolgens in koor een aanhankelijkheidsverklaring aan de baas voordragen), de factor 'Tina' (there is no alternative, de linkse oppositie heeft voor alle problemen slechts één oplossing: Berlusconi moet weg) en de factor 'Zellig' (als Berlusconi met een politieman praat wordt hij een politieman, praat hij met een Arabier, dan wordt hij een Arabier; naar de film Zellig van Woody Allen). Die factoren werkt hij vervolgens in ieder een hoofdstuk uit.

Je kunt dat hele boek met de distantie van pakweg vijftienhonderd kilometer lezen, maar volgens mij gaat het boek uiteindelijk heel Europa aan. Overal wordt de persoon van de leider steeds belangrijker, en zijn mensen geneigd om een geliefde persoon 'kleine' foutjes (corruptie, machtsmisbruik) te vergeven. En overal lijkt rechts de technieken beter in de vingers te hebben dan links.

Over technieken gesproken: een van de grote genoegens van La pancia is dat het een e-book is; het is het eerste boek dat ik gelezen heb op een iPad. Niet alleen hoort het boek daar helemaal thuis, het laat ook de toekomst zien van dit soort non-fictieboeken. Vrijwel ieder citaat van Berlusconi (tegen een groepje mannen die staan te werken bij een rampgebied: 'zijn hier geen vrouwen? zijn jullie soms homo's?') wordt gestaafd met een YouTube-filmpje, en verder zijn er overvloedig links naar oorspronkelijke documenten zoals de beginselverklaring van Forza Italia! De moderne geschiedenis bestuderen krijgt een geheel nieuwe dimensie, merk je zo ineens.

Kees van Kooten en Billy Collins. Zo wordt u gelukkig. Amsterdam: De Harmonie, 2010

2010-12-19T18:02:00.000+01:00

"Ik had u willen verzoeken om 'Tipping Point' alleen in het origineel te lezen," schrijft Kees van Kooten in Zo wordt u gelukkig, "maar daar is het nu te laat voor." En inderdaad: als de lezer dat zinnetje leest, heeft hij niet zo lang geleden de bladzijde omgeslagen nadat hij 'Tipping Point' en 'Keerpunt' naast elkaar heeft zien staan en uitvoerig vergelijken.

In Zo wordt u gelukkig stelt Kees van Kooten zijn leeftijdgenoot, de Amerikaans dichter Billy Collins voor. Hij vertaalt zesentwintig gedichten en geeft elk van die gedichten een nabeschouwing mee.

Het boek is daarmee onder veel meer een ode geworden aan de taal. Van Kooten laat zien hoe moeilijk vertalen is, wat voor problemen de schijnbaar achteloze zinnetjes van Collins opleveren, en hoe zwaar het leven is van de woordspelige vertaler. Een van Collins' gedichten beschrijft hoe een hond over zijn baas denkt: als een God. Wat Collins' mogelijk niet gezien heeft, maar Van Kooten wel, is dat dog en God elkaars omgekeerde zijn. Bovendien denkt die hond aan de trui met een monogram van zijn baasje. Bijna had Van Kooten dat vertaald als een trui met een 'monogrom'; hij beseft gelukkig nog op tijd dat Collins zelf eigenlijk nooit een woordspeling maakt.

Soms wordt het, zoals vaker bij Van Kooten, wel een beetje erg koket getut, waar hij beschrijft hoe jaloers hij is op Collins die toch maar zulke mooie metaforen uit zijn mouw schudt, terwijl Van Kooten zelf daar nou nooit op zou komen. Maar alles bij elkaar slaagt dit boekje in zijn opzet: samen maken Van Kooten en Collins de lezer inderdaad intens gelukkig.