Doorgaan naar hoofdcontent

Otto Boele. Erotic Nihilism in Late Imperial Russia. The Case of Mikhail Artsybasjev's Sanin. London: The University of Wisconsin Press, 2009.

Otto Boele. Erotic Nihilism in Late Imperial Russia
De roman Sanin van de Russische romanschrijver Michail Petrovitsj Artsybasjev (1878-1927) valt gratis van het internet te downloaden in een Engelse vertaling door de Engelse dichter Percy E. Pinkerton. De held van Artsybajevs verhaal, Vladimir Sanin, is een gedesillusioneerd man, iemand die waarschijnlijk in de revolutie van 1905 zijn idealen verloren heeft en zich nu overgeeft aan lichamelijke genoegens en cynische gedachten.

Ik heb het boek gedownloaded omdat ik het onlangs verschenen boek van Otto Boele las dat helemaal over die roman gaat, Erotic Nihilism in Late Imperial Russia. The Case of Mikhail Artsybasjev's Sanin. Boele is UD Russische Letterkunde aan deze faculteit en schreef een studie over de manier waarop Sanin in de tijd waarin het verscheen ontvangen werd.

Het boek zorgde namelijk voor nogal wat ophef. Studenten en scholieren waren in deze roerige tijden op zoek naar een nieuwe identiteit en hun opvoeders waren bang dat de jeugd Sanin tot voorbeeld zouden kiezen. In sommige steden gingen geruchten over 'liga's voor de vrije liefde', sekte-achtige gemeenschappen van jongens en meisjes die bij het licht van een enkel kaarsstompje vergaderden om Sanin te lezen en zich over te geven aan ongeremde groepsseks.

Boeles boek is mooi omdat hij Sanin gebruikt als een prisma om de Russische samenleving aan het begin van de twintigste eeuw te beschouwen. Aan de hand van deze inmiddels bijna vergeten roman blijkt Boele van alles te kunnen zeggen over de ontwikkeling van de Russische letterkunde, de relatie tussen hogere en lagere cultuur, de plaats van de censuur tussen de twee Russische revoluties, de manier waarop gewone lezers in de provincie aan hun boeken kwamen, de manier waarop over studenten werd gedacht, en nog veel meer.

Boele laat bijvoorbeeld zien hoe Sanin kon worden beschouwd als een 'held van onze tijd', een personage dat iets essentieels uitdrukte over het contemporaine intellectuele klimaat, doordat het boek geïnterpreteerd werd als voorlopig eindpunt van een reeks fictiewerken waarin een exemplarische jongeling werd voorgesteld. Die reeks was begonnen met Jevgeni Onegin van Poesjkin en had bijvoorbeeld ook al geleid tot de cynische Bazarov in Toergenjevs Vaders en zonen.

Vervolgens resoneerden boek en maatschappij. Vladimir Sanin werd gezien als exemplarisch voor de hedendaagse jongere en vervolgens begonnen jongeren iets van zichzelf in hem te ontdekken dat ze eerder misschien niet zo zouden hebben benoemd en dat bovendien ook niet per se expliciet in de roman aanwezig was. Boele toont aan dat er weinig bewijs is voor de stelling dat jongeren zich massaal met Sanin identificeerden: de brieven, verslagen en opiniepeilingen uit die tijd lieten vooral zien dat mensen zich tegen het 'saninisme' afzetten. De geruchten over liga's voor de vrije liefde bleken uiteindelijk onbevestigd, nooit werd een kelder met ontuchtige jeugd opgerold. Tijdens het debat rondom Arbatsybasjefs boek stond er nooit iemand op die zei: inderdaad, ik ben precies zoals Sanin, kom maar op met je kritiek. Saninisten waren altijd de anderen.

Het interessantste hoofdstuk van Erotic Nihilism is het laatste, waarin Boele een originele eigen interpretatie geeft van Sanin. Volgens hem was de roman een bijdrage aan de discussie over armoe onder studenten die er op dat moment in Rusland werd gehouden. Er waren in de loop van de tijd veel meer studenten gekomen - zoveel dat er niet voldoende traditionele studentenbaantjes waren zoals het geven van bijlessen aan scholieren. Ander, minder intellectueel, werk werd door grote groepen als minderwaardig beschouwd: liever honger lijden dan een bijbaantje in de horeca. Artsybasjef zette zich af tegen die gedachtegang. In navolging van de schrijver Nikolai Breshko-Breshkovskii interesseerde hij zich voor de 'student-worstelaar', die geld verdiende als parttime-beroepssporter. Er staat in het boek een indrukwekkende foto van zo'n student-worstelaar. Sportbeoefening kwam honderd jaar geleden over bijna de hele wereld ineens sterk in de belangstelling te staan - tot schrik van sommige intellectuelen die er vooral een teken van de oppervlakkigheid van de moderne tijd in zagen. Sanin wordt beschreven als een krachtige fysieke verschijning, een mens sana in corpore sano, die bovendien niet te beroerd is om te werken voor zijn boterham.

Uiteindelijk lukte het me niet om Sanin uit te lezen. Tegenover de heftigheid van het wereldbeeld van zijn protagonist, en diens seksuele escapades, zet de schrijver wat mij betreft een nogal vlakke stijl en weinig levendige personages. Boeles studie is interessanter en leesbaarder dan het boek waaraan het is gewijd.

Een (nog) langere versie van dit stukje staat op de website van de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Leiden.

Reacties

Populaire posts van deze blog

Willem Frederik Hermans. Het behouden huis. Amsterdam: De Bezige Bij, 2012 (1952).

Het behouden huis: het is oorlog, het is al heel lang oorlog, het is doodschieten of doodgeschoten worden. Dat alles is al meteen duidelijk vanaf de eerste bladzijde van deze roemruchte novelle van Willem Frederik Hermans. En zoals de dingen gaan: ik geloof dat ik alles gelezen heb van deze beroemde schrijver, maar deze beroemde novelle, misschien wel het beroemdste wat hij schreef, nou net niet.

Het is een aangrijpend verhaal, een verhaal dat je beklemt doordat het je ertoe verleidt net zo opportunistisch te denken als de soldaat die de hoofdpersoon is. Heel lang kun je dat voor jezelf verantwoorden doordat die soldaat duidelijk aan de goede kant is: hij heeft immers aan het begin van het verhaal al meteen een hele serie vluchtende Duitsers doodgeschoten. Aan het einde van het verhaal zijn de rollen omgedraaid en blijkt hij – blijk jij, blijk ik – medeplichtig aan gruwelijker misdaden dan de Duitsers in het verhaal begaan.

Wikipedia denkt op gezag van allerlei vooraanstaande critici d…

Aafke Romeijn. Concept M. Amsterdam: Arbeiderspers, 2018.

Hava leeft in een wereld die de onze is, maar dan nét een beetje verschoven. Het is geen 2018, maar 2020 en bovendien zijn er sinds de jaren 90 hier in Nederland een paar dingen net een beetje anders gelopen. Een politieke partij heeft bijna de absolute macht gekregen en een ziekte houdt het land ook al tijden in de greep: kleurloosheid. Er worden steeds meer kinderen geboren die lijden aan die ziekte, die de samenleving handen vol geld kost, omdat de kleurlozen voortdurend een heel duur kleurmiddel nodig hebben. Radicaal-rechtse jongeren willen daarom af van al die kleurlozen, die de samenleving ontwrichten.

Hava is één van hen én ze is zelf kleurloos.

Bij zo'n het-had-ook-zo-kunnen-gaan-verhaal doet zich altijd de vraag voor: waarom vertelt iemand dit? Waarom spiegelt iemand ons een wereld voor die lijkt op de onze, maar die net een beetje anders is? Waarom geen ongebreidelde fantasie, of juist een realistisch beeld, maar iets ertussen in? Je kunt het bijna niet lezen zonder au…

Pieter A.M. Seuren. Chomsky's Minimalism. Oxford: OUP, 2004.

Noam Chomsky, dat weet iedereen, is al decennialang een centrale figuur in de taalwetenschap. In het bijzonder de leer van de zinsbouw, de syntaxis, heeft hij heel belangrijk gemaakt en nog steeds is het binnen die syntaxis zo dat iedereen naar Chomsky kijkt: sommigen vol bewondering en anderen vol afschuw, maar iedereen kijkt. Iemand die zo vol afschuw kijkt is Pieter Seuren, inmiddels alweer geruimte tijd emeritus hoogleraar in Nijmegen. In 2004 schreef hij een soort pamflet tegen Chomsky en de laatste versie van diens theorie, het zogenoemde minimalisme. Seuren laat geen spaan heel van dat minimalisme van Chomsky: de theorie zit volkomen onlogisch in elkaar, vanuit wetenschapsfilosofisch oogpunt bekeken is het een warboel, er bestaan geen feiten die deze theorie wel kan verklaren maar andere niet, terwijl omgekeerd andere theorieën wel allerlei feiten kunnen verklaren waar het minimalisme niets mee kan, enz. Maar bovenal is het boek een persoonlijke aanval op Chomsky: de man is …