Doorgaan naar hoofdcontent

Daniel Kahneman. Thinking, fast and slow. London: Allen Lane, 2011

Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman is volgens Steven Pinker 'zeker de belangrijkste psycholoog van dit moment'. In Thinking, fast and slow geeft hij, als ik het goed zie, een overzicht van zijn hele onderzoekscarrière. Hij doet dat aan de hand van drie tegenstellingen.

De eerste is tussen wat hij 'Systeem 1' en 'Systeem 2' noemt, twee manieren waarop mensen denken. Systeem 1 is snel, intuïtief, onbewust, nauwelijks onder controle te brengen: het zorgt ervoor dat je in een plaatje met honderd lachende gezichten onmiddellijk het boze gezicht eruit pikt. Systeem 2 is langzamer, logischer, stapgewijs en heeft met aandacht en bewustzijn te maken: als je even snel 17x33= uitrekent, voel je hoe je in je hoofd een aantal stappen zet om tot het eindresultaat te komen.

Het tweede onderscheid is dat tussen 'Econs' en 'Humans'. Econs zijn de rationele agenten uit de klassieke economische theorie: individuen die uit zijn op winstmaximisatie en in dat streven puur rationeel handelen, je zou kunnen zeggen: volgens Systeem 2. Humans zijn mensen die af en toe behoorlijk beïnvloed worden door hun Systeem 1 en daardoor onlogische keuzes maken, soms zelfs geheel tegen hun eigen belang in.

Het derde verschil is dat tussen twee soorten zelf: het 'belevende zelf' en het 'herinnerende zelf'. Wanneer je mensen vertelt dat ze aan het eind van hun volgende vakantie een pilletje krijgen waardoor alle herinneringen aan die vakantie vervagen, en ze dan vraagt hoe dit hun vakantieplannen beïnvloedt, zeggen heel veel mensen dat ze dan waarschijnlijk niet op vakantie zouden gaan. Je gaat niet op vakantie voor de belevenis, niet voor de 'belevende zelf', maar voor de herinnering. (Mijn interpretatie: mensen doen een heleboel dingen niet zozeer omdat het op dat moment nuttig of prettig is, maar omdat het iets toevoegt aan hun levensverhaal.)

Thinking, fast en slow is een fascinerend boek van een briljante man, vol met kleine gedachte-experimentjes die de lezer bij het onderwerp houden (en die tegelijkertijd ook aan grote groepen onderzoekers zijn voorgelegd).

Ik vind het jammer dat Kahneman in de loop van zijn leven zo naar de economie is getrokken. Begrijpelijk is het wel — hij houdt van onderzoek met veel meetbare data, en economisch gedrag heeft nu eenmaal meetbare aspecten — maar het verschil tussen Econs en Humans vind ik eigenlijk het minst interessante. Terwijl ik zoveel meer zou willen weten over het verschil tussen Systeem 1 en Systeem 2. Want hoe zit dat precies? Je kunt met veel oefening sommige vaardigheden automatiseren: de schaakgrootmeester overziet in één blik een ingewikkelde positie op een schaakbord, zoals Kahneman ook zelf noemt. In dat geval is de kennis dus van Systeem 2 naar Systeem 1 verschoven, maar hoe kan dat in zijn werk gaan?

Kahneman is denk ik niet zo in zulke vragen geïnteresseerd omdat hij een modellenbouwer is. Hij wil dingen onderzoeken die hij in kwantificeerbaar onderzoek kan omzetten en hoe-en-waarom-vragen horen daar meestal niet bij. Dat is niet erg: hij heeft in zijn leven fascinerende dingen gedaan en daarbij verbazingwekkende dingen ontdekt. En daar een heerlijk boek over geschreven.

Reacties

Populaire posts van deze blog

A.F.Th. van der Heijden. Advocaat van de hanen. Querido, 2014 (1990).

Omdat ik deze zomer intensief Van der Heijdens feuilleton President Tsaar op Obama Beach volgde, las ik parallel daaraan ook sommig ouder werk terug: vaak slechts voor een deel, omdat ik me iets herinnerde bij het lezen van het feuilleton, maar sommige boeken heb ik uiteindelijk voor een zo groot deel nagelezen dat ze uiteindelijk ook wel in dit logboekje terecht zullen komen.

Advocaat van de hanen is waarschijnlijk Van der Heijdens meestgelezen boek, omdat het relatief zelfstandig staat van de rest van de cyclus én omdat het ongeveer de structuur heeft van een thriller. Het is allemaal relatief: er wordt eigenlijk onderhuids behoorlijk veel verwezen naar de rest van Van der Heijdens werk, en voor een thriller is het nu ook weer niet zo heel spannend. Hoe de betrokkenheid van Ernst Quispel bij de moord op Kiliaan Noppen precies is, is weliswaar in het begin niet heel erg duidelijk, maar ook geen groot mysterie; en de onthulling van wie nu precies de echte moordenaar is, komt als een so…

Remco Campert. Compact. Amsterdam: Van Oorschot, 2016.

Nu Simon Carmiggelt, Annie M.G. Schmidt en Margo Minco aan de beurt waren geweest, mocht Remco Campert niet ontbreken in de serie Gedundrukt van Van Oorschot, waarin ieder jaar kennelijk een 'meester van de korte baan' wordt geëerd.

Helaas is de selectie, op verzoek van Campert gemaakt door zijn biograaf Mirjam van Hengel, nogal braaf uitgevallen. In de drie afdelingen, met gedichten, verhalen en columns, overheerst een licht melancholische toon en wordt vooral veel autobiografisch of quasi-autobiografisch teruggekeken op des schrijvers jonge jaren. (Althans, er gaat nogal veel over die jonge jaren. In technische zin wordt er natuurlijk niet altijd teruggekeken, omdat sommig werk in die jonge jaren geschreven is.) Er zijn verhaaltjes en gedichtjes over de kindertijd, over de jonge jaren, als jonge student.

Misschien is het omdat Van Hengel met haar onderzoek voor haar eigen boek vooral die periode heeft afgedekt en dus dat deel van het oeuvre goed kent, maar mij ging het op ze…

Leïla Slimani. Chanson douce. Paris: Gallimard, 2015

Gaan Parijse romans de afgelopen decennia inderdaad allemaal over eenzaamheid? Over mensen die verloren lopen in de grote stad? Die langzaam maar zeker in hun eigen wereldje geraken, omringd door miljoenen anderen?

Dan heeft Leïla Slimani dé Franse roman geschreven, een van de mooiste die er in ieder geval in de afgelopen tijd verschenen is. Chanson douce begint met de gevolgen van een vreselijke moordpartij, waarna de spanning zich in 200 pagina's gaandeweg opbouwt. We volgen een echtpaar, Myriam en Paul, die een kinderjuffrouw in dienst nemen als Myriam aan haar juridische carrière wil bouwen. De kinderjuffrouw (of oppas, hoe noem je dat, nounou), Louise, blijkt perfect: ze maakt het huis perfect schoon en de kinderen zijn dol op haar. Myriam en Paul nemen haar zelfs mee op vakantie, naar Griekenland.

Het zijn de ingrediënten voor een horrorverhaal, zij het dat de ware horror meteen komt. Ik neem ook aan dat je hier een succesvolle film van kunt maken, want er gebeurt van alles …