Doorgaan naar hoofdcontent

Martin Amis. Time's Arrow. Or the Nature of the Offence. Audible, 2008 (1991).

Een van mijn favoriete gedichten in de Nederlandse literatuur is 'Wij komen ter wereld' van Jan Hanlo:

Wij komen ter wereld, met rouw, uit de graven;met rouw die gepast is, omdat wij nog dood zijn.Ons lichaam ontstond uit de grond en uit planten,om eens te bereiken een veilige haven. 

Een veilige haven: de schoot ener moeder,waar 't woelig verleden, geleidlijk en langzaam,eindlijk tot rust komt; ik dwaal in mijn vader.In scheidende stromen voltrekt zich het leven.

En zo verder. Het ontroerende van dat gedicht is dat alles goed komt, de wereld is mooi wanneer hij achterstevoren wordt gedraaid ('Verkwikkend is meestal de arbeid, en sterkend. Toch nuttig, zoals het opvullen van mijnen: het plaatsen van kolen en stinkende olie waar ze behoren, diep in de aarde').

Martin Amis deed dezelfde truc na Jan Hanlo, in 1991, nogmaals. In Time's Arrow beleeft een ziel het leven van degene die hij bewoont achterstevoren. Diegene (Todd Friendly heet hij in het begin) leeft waarschijnlijk gewoon van het begin naar het einde, maar de ziel heeft dat niet in de gaten, en trouwens sowieso weinig toegang tot de gedachtewereld van Todd – en ziet dus iedereen de verkeerde kant oplopen, vuile borden voorzien van dampend voedsel dat vervolgens in de pan wordt afgekoeld, enzovoort.

Heeft het leven alleen zin als het van het verleden naar het heden wordt afgedraaid? In de natuur (de levenloze natuur) kan iedere film echt worden teruggedraaid. Het is weliswaar niet zo waarschijnlijk dat scherven zich aaneenvoegen tot een glas, maar het is natuurkundig niet uitgesloten. De levende natuur heeft de tijd een pijl gemaakt, maar wat betekent dat? Voor mij is dat zo'n leuk filosofisch speeltje, iets wat weinig betekenis heeft voor mijn 'echte' leven, maar waarover je aangenaam kunt nadenken. Misschien loopt de tijd wel helemaal niet volgens een pijl, misschien beleeft mijn ziel hem wel achterstevoren. Zo bezien las ik Time's Arrow met een soort genoegen: in het leven buiten het boek moest ik af en toe even wennen aan de 'werkelijke' orde van de tijd.

Bij Amis is het iets meer dan een speeltje, omdat Todd Friendly een arts in Auschwitz blijkt te zijn geweest. Zijn lange treurige leven als dokter krijgt daar ineens zin: waar hij altijd maar mensen ziek heeft gemaakt, was hij nu betrokken bij een operatie die een heel volk in het leven heeft geholpen, gebouwd uit as en gas en troep.

Maar kun je dat spelletje wel spelen met dat thema? Worden de verschrikkingen echt van een nieuwe laag voorzien door ze achterstevoren draaien? Het lezen van Time's Arrow gaat bijna net zoveel over die vragen als over die tijdpijl.

En ik kom er niet uit. Het is misschien toch nog steeds onmogelijk om iets over Auschwitz te schrijven, alle woorden houden op. Als je de tijd zou omdraaien zouden ze daar beginnen; maar je kunt de tijd niet omdraaien, dus houden ze er op.

Reacties

Populaire posts van deze blog

A.F.Th. van der Heijden. Advocaat van de hanen. Querido, 2014 (1990).

Omdat ik deze zomer intensief Van der Heijdens feuilleton President Tsaar op Obama Beach volgde, las ik parallel daaraan ook sommig ouder werk terug: vaak slechts voor een deel, omdat ik me iets herinnerde bij het lezen van het feuilleton, maar sommige boeken heb ik uiteindelijk voor een zo groot deel nagelezen dat ze uiteindelijk ook wel in dit logboekje terecht zullen komen.

Advocaat van de hanen is waarschijnlijk Van der Heijdens meestgelezen boek, omdat het relatief zelfstandig staat van de rest van de cyclus én omdat het ongeveer de structuur heeft van een thriller. Het is allemaal relatief: er wordt eigenlijk onderhuids behoorlijk veel verwezen naar de rest van Van der Heijdens werk, en voor een thriller is het nu ook weer niet zo heel spannend. Hoe de betrokkenheid van Ernst Quispel bij de moord op Kiliaan Noppen precies is, is weliswaar in het begin niet heel erg duidelijk, maar ook geen groot mysterie; en de onthulling van wie nu precies de echte moordenaar is, komt als een so…

Remco Campert. Compact. Amsterdam: Van Oorschot, 2016.

Nu Simon Carmiggelt, Annie M.G. Schmidt en Margo Minco aan de beurt waren geweest, mocht Remco Campert niet ontbreken in de serie Gedundrukt van Van Oorschot, waarin ieder jaar kennelijk een 'meester van de korte baan' wordt geëerd.

Helaas is de selectie, op verzoek van Campert gemaakt door zijn biograaf Mirjam van Hengel, nogal braaf uitgevallen. In de drie afdelingen, met gedichten, verhalen en columns, overheerst een licht melancholische toon en wordt vooral veel autobiografisch of quasi-autobiografisch teruggekeken op des schrijvers jonge jaren. (Althans, er gaat nogal veel over die jonge jaren. In technische zin wordt er natuurlijk niet altijd teruggekeken, omdat sommig werk in die jonge jaren geschreven is.) Er zijn verhaaltjes en gedichtjes over de kindertijd, over de jonge jaren, als jonge student.

Misschien is het omdat Van Hengel met haar onderzoek voor haar eigen boek vooral die periode heeft afgedekt en dus dat deel van het oeuvre goed kent, maar mij ging het op ze…

Leïla Slimani. Chanson douce. Paris: Gallimard, 2015

Gaan Parijse romans de afgelopen decennia inderdaad allemaal over eenzaamheid? Over mensen die verloren lopen in de grote stad? Die langzaam maar zeker in hun eigen wereldje geraken, omringd door miljoenen anderen?

Dan heeft Leïla Slimani dé Franse roman geschreven, een van de mooiste die er in ieder geval in de afgelopen tijd verschenen is. Chanson douce begint met de gevolgen van een vreselijke moordpartij, waarna de spanning zich in 200 pagina's gaandeweg opbouwt. We volgen een echtpaar, Myriam en Paul, die een kinderjuffrouw in dienst nemen als Myriam aan haar juridische carrière wil bouwen. De kinderjuffrouw (of oppas, hoe noem je dat, nounou), Louise, blijkt perfect: ze maakt het huis perfect schoon en de kinderen zijn dol op haar. Myriam en Paul nemen haar zelfs mee op vakantie, naar Griekenland.

Het zijn de ingrediënten voor een horrorverhaal, zij het dat de ware horror meteen komt. Ik neem ook aan dat je hier een succesvolle film van kunt maken, want er gebeurt van alles …