Doorgaan naar hoofdcontent

Willem Frederik Hermans. Boze brieven van Bijkaart. De Bezige Bij, 2011 (1977).

Midden jaren zeventig verhuisde Willem Frederik Hermans van Groningen, waar hij jarenlang lector in de geologie was geweest, naar Parijs. Hij schreef er een serie columns voor Het Parool onder het pseudoniem Age Bijkaart.

Waarom hij dat pseudoniem precies gebruikte? Ik heb geen idee. Hermans deed niet erg zijn best om te verhullen wie die stukjes precies schreef. Bijkaart had het de hele tijd over 'mijn vriend Willem Frederik Hermans' en beschikte daarbij over zoveel intieme informatie over die vriend, met wie hij bovendien de woonplaats en alles, alles leek te delen, dat ik niet aanneem dat er ooit iemand is geweest die dacht dat Age Bijkaart iemand anders was.

De titel Boze brieven is bovendien ook enigszins misplaatst, want behalve in de eerste paar brieven is er van boosheid niet zoveel sprake. Gelukkig maar, want de brieven over kwesties waarover Bijkaart zich wél opwond, zijn nu niet meteen de interessantste, of aantrekkelijkste. Het gaat dan vooral om 'socialisten' die allerlei dingen deden die Bijkaart niet aanstonden: voorstellen om studieplaatsen aan de universiteit bij loting aan te wijzen, of meedoen aan de verkiezingen in Zweden, bijvoorbeeld.

Het zijn kwesties die hun actualiteit inmiddels verloren hebben en bovendien laat Bijkaart ook zien hoe bekrompen polemisten vaak, misschien wel noodgedwongen, zijn. Voor een goede polemiek moet de wereld overzichtelijk worden ingedeeld in slimme en goede mensen aan de ene kant en domme en slechte aan de andere. Voor Hermans hoorden de 'socialisten' tot de latere categorie. Het genoegen dat hij daaraan beleefde (en ongetwijfeld aan het gevoel dat hij daarmee mensen tegen de schenen schopte) is 35 jaar later niet goed meer na te voelen.

Ook verder blijkt hij af en toe achterhaald. Er staat bijvoorbeeld een stuk over Turing in waaruit blijkt dat de grote natuurwetenschapper Hermans eigenlijk maar weinig over Turing wist. Hij maakt bijvoorbeeld een wat rauwe sneer over de 'zelfmoord' van Turing (en lijkt niets te hebben geweten over de dubieuze achtergrond van die zelfmoord) en denkt oprecht dat Turing in de Tweede Wereldoorlog een apparaat had uitgevonden, de Turing-machine, die de geheime codes van de Duitse Enigma-machine ontcijferde. Daarmee gooit hij een aantal dingen door elkaar: die Turing-machine was geen echte machine, maar een mathematisch object (de ideale computer), en hoewel Turing deel uitmaakte van een team dat inderdaad de Enigma-codes ontcijferde, speelde de Turing-machine daarin geen rechtstreekse rol.

Het mooist is Bijkaart wanneer hij lyrisch durft te zijn – over fotografie, bijvoorbeeld, of over Parijs op dagen wanneer iedereen er weg is. Dan blijkt ineens zijn grote talent, zoals je dat ook in zijn romans ziet.

Reacties

Populaire posts van deze blog

Willem Frederik Hermans. Het behouden huis. Amsterdam: De Bezige Bij, 2012 (1952).

Het behouden huis: het is oorlog, het is al heel lang oorlog, het is doodschieten of doodgeschoten worden. Dat alles is al meteen duidelijk vanaf de eerste bladzijde van deze roemruchte novelle van Willem Frederik Hermans. En zoals de dingen gaan: ik geloof dat ik alles gelezen heb van deze beroemde schrijver, maar deze beroemde novelle, misschien wel het beroemdste wat hij schreef, nou net niet.

Het is een aangrijpend verhaal, een verhaal dat je beklemt doordat het je ertoe verleidt net zo opportunistisch te denken als de soldaat die de hoofdpersoon is. Heel lang kun je dat voor jezelf verantwoorden doordat die soldaat duidelijk aan de goede kant is: hij heeft immers aan het begin van het verhaal al meteen een hele serie vluchtende Duitsers doodgeschoten. Aan het einde van het verhaal zijn de rollen omgedraaid en blijkt hij – blijk jij, blijk ik – medeplichtig aan gruwelijker misdaden dan de Duitsers in het verhaal begaan.

Wikipedia denkt op gezag van allerlei vooraanstaande critici d…

Aafke Romeijn. Concept M. Amsterdam: Arbeiderspers, 2018.

Hava leeft in een wereld die de onze is, maar dan nét een beetje verschoven. Het is geen 2018, maar 2020 en bovendien zijn er sinds de jaren 90 hier in Nederland een paar dingen net een beetje anders gelopen. Een politieke partij heeft bijna de absolute macht gekregen en een ziekte houdt het land ook al tijden in de greep: kleurloosheid. Er worden steeds meer kinderen geboren die lijden aan die ziekte, die de samenleving handen vol geld kost, omdat de kleurlozen voortdurend een heel duur kleurmiddel nodig hebben. Radicaal-rechtse jongeren willen daarom af van al die kleurlozen, die de samenleving ontwrichten.

Hava is één van hen én ze is zelf kleurloos.

Bij zo'n het-had-ook-zo-kunnen-gaan-verhaal doet zich altijd de vraag voor: waarom vertelt iemand dit? Waarom spiegelt iemand ons een wereld voor die lijkt op de onze, maar die net een beetje anders is? Waarom geen ongebreidelde fantasie, of juist een realistisch beeld, maar iets ertussen in? Je kunt het bijna niet lezen zonder au…

Pieter A.M. Seuren. Chomsky's Minimalism. Oxford: OUP, 2004.

Noam Chomsky, dat weet iedereen, is al decennialang een centrale figuur in de taalwetenschap. In het bijzonder de leer van de zinsbouw, de syntaxis, heeft hij heel belangrijk gemaakt en nog steeds is het binnen die syntaxis zo dat iedereen naar Chomsky kijkt: sommigen vol bewondering en anderen vol afschuw, maar iedereen kijkt. Iemand die zo vol afschuw kijkt is Pieter Seuren, inmiddels alweer geruimte tijd emeritus hoogleraar in Nijmegen. In 2004 schreef hij een soort pamflet tegen Chomsky en de laatste versie van diens theorie, het zogenoemde minimalisme. Seuren laat geen spaan heel van dat minimalisme van Chomsky: de theorie zit volkomen onlogisch in elkaar, vanuit wetenschapsfilosofisch oogpunt bekeken is het een warboel, er bestaan geen feiten die deze theorie wel kan verklaren maar andere niet, terwijl omgekeerd andere theorieën wel allerlei feiten kunnen verklaren waar het minimalisme niets mee kan, enz. Maar bovenal is het boek een persoonlijke aanval op Chomsky: de man is …