Doorgaan naar hoofdcontent

F. Bordewijk: Karakter, 1938.

Ieder boek dat je leest, plooit zich naar de tijd waarin je het leest. En zo las ik Karakterde magistrale roman van Bordewijk uit 1938, ineens niet als een boek over hoe je door hard werken op kunt klimmen, hoe je als zoon vermorzeld kan raken tussen je vader en je moeder of over het vooroorlogse Rotterdam, maar als een boek over het feminisme. Het boek gaat over Jacob Willem Katadreuffe, onwettig zoon van de deurwaarder Dreverhaven, die de naam van zijn moeder, de handwerkvrouw Katadreuffe aanneemt, en die op zekere leeftijd ineens tot grote ambitie wordt gedreven en zich dan, ondanks allerlei tegenwerking van zijn vader en kennelijke desinteresse van zijn moeder met hard werken weet op te werken tot advocaat. Maar op de achtergrond speelt de hele tijd de vraag een rol of en hoe vrouwen en mannen van elkaar verschillen, en vooral: wat dit betekent voor het werk.

In opkomst

Karakter speelt zich af in het interbellum, althans de periode waarin men zich 'na de Oorlog' waande. Het is ook de periode waarin vrouwen een plaats krijgen op de werkvloer: van de vier advocaten op het kantoor waar Katadreuffe wordt aangenomen is één vrouw. Al wordt zij daarover door haar mannelijke collega's geregeld in de maling genomen – collega's die zich als het feest is in de armen van 'lichte vrouwen' werpen –, die ene vrouw weet haar mannetje te staan. Zoals ook de telefoon op kantoor wordt aangenomen door een vrouw, hoewel de baas eigenlijk vindt dat zulk werk door een man gedaan moet worden. Die baas blijkt overigens een vrouw te hebben die beter auto's bestuurt dan de mannen. Het zijn kleine details, maar als je er op gaat letten, worden er heel veel van dit soort kleine verwijzingen door het boek gestrooid. Hoe ironisch de mannen ook doen, hoe zeer ook Katadreuffe zich zijns ondanks bewust is van de vrouwelijkheid van zijn vrouwelijke collega's, de vrouwen zijn onmiskenbaar in opkomst.

Communistische bijeenkomsten

Dat levert nieuwe problemen op. De aantrekkingskracht tussen man en vrouw blijft onmiskenbaar bestaan. De schrijver maakt expliciet dat er een grote aantrekkingskracht bestaat tussen Katadreuffe en de enige vrouw die op het advocatenkantoor hoger staat dan hij: Lorna te George. Omdat Katadreuffe de verhouding alleen zakelijk wil zien, laat hij zijn kans voorbijgaan. Katadreuffe kán alleen vrouwen op zijn werk tegenkomen, maar die vrouwen zijn doordat ze collega's zijn, ook onbereikbaar. En zo maakt het kapitalisme menselijke verhoudingen kapot – de enige mogelijke verhoudingen zijn werkverhoudingen. Tegelijkertijd heeft Katadreuffes vriend, de communist Jan Maan, grote problemen met vrouwen en lijken alle communistische bijeenkomsten alleen door mannen bezocht te worden.

Gelukkiger

Bij mijn weten is dit een dimensie waar nog niet veel over gezegd is – niet in het kader van Karakter, maar eigenlijk ook niet in de werkelijke wereld. Dat Ferdinand Bordewijk zijn vrouw Johanna, die componiste was, zijn leven lang stimuleerde en graag met haar samenwerkte, zoals blijkt uit een recente dubbelbiografie, laat zien dat het feministische draadje er niet zomaar in zit. Het moet een kwestie zijn geweest die hem, zelf ook werkzaam in de mannenwereld van de advocatuur, interesseerde. Dat iedereen ging werken, mannen en vrouwen, en dat iedereen zo hard mogelijk ging werken, is natuurlijk in het belang geweest van het kapitalistische systeem. Maar zijn we er ook gelukkiger van geworden? En had het anders gekund?

Reacties

Populaire posts van deze blog

Willem Frederik Hermans. Het behouden huis. Amsterdam: De Bezige Bij, 2012 (1952).

Het behouden huis: het is oorlog, het is al heel lang oorlog, het is doodschieten of doodgeschoten worden. Dat alles is al meteen duidelijk vanaf de eerste bladzijde van deze roemruchte novelle van Willem Frederik Hermans. En zoals de dingen gaan: ik geloof dat ik alles gelezen heb van deze beroemde schrijver, maar deze beroemde novelle, misschien wel het beroemdste wat hij schreef, nou net niet.

Het is een aangrijpend verhaal, een verhaal dat je beklemt doordat het je ertoe verleidt net zo opportunistisch te denken als de soldaat die de hoofdpersoon is. Heel lang kun je dat voor jezelf verantwoorden doordat die soldaat duidelijk aan de goede kant is: hij heeft immers aan het begin van het verhaal al meteen een hele serie vluchtende Duitsers doodgeschoten. Aan het einde van het verhaal zijn de rollen omgedraaid en blijkt hij – blijk jij, blijk ik – medeplichtig aan gruwelijker misdaden dan de Duitsers in het verhaal begaan.

Wikipedia denkt op gezag van allerlei vooraanstaande critici d…

Aafke Romeijn. Concept M. Amsterdam: Arbeiderspers, 2018.

Hava leeft in een wereld die de onze is, maar dan nét een beetje verschoven. Het is geen 2018, maar 2020 en bovendien zijn er sinds de jaren 90 hier in Nederland een paar dingen net een beetje anders gelopen. Een politieke partij heeft bijna de absolute macht gekregen en een ziekte houdt het land ook al tijden in de greep: kleurloosheid. Er worden steeds meer kinderen geboren die lijden aan die ziekte, die de samenleving handen vol geld kost, omdat de kleurlozen voortdurend een heel duur kleurmiddel nodig hebben. Radicaal-rechtse jongeren willen daarom af van al die kleurlozen, die de samenleving ontwrichten.

Hava is één van hen én ze is zelf kleurloos.

Bij zo'n het-had-ook-zo-kunnen-gaan-verhaal doet zich altijd de vraag voor: waarom vertelt iemand dit? Waarom spiegelt iemand ons een wereld voor die lijkt op de onze, maar die net een beetje anders is? Waarom geen ongebreidelde fantasie, of juist een realistisch beeld, maar iets ertussen in? Je kunt het bijna niet lezen zonder au…

Pieter A.M. Seuren. Chomsky's Minimalism. Oxford: OUP, 2004.

Noam Chomsky, dat weet iedereen, is al decennialang een centrale figuur in de taalwetenschap. In het bijzonder de leer van de zinsbouw, de syntaxis, heeft hij heel belangrijk gemaakt en nog steeds is het binnen die syntaxis zo dat iedereen naar Chomsky kijkt: sommigen vol bewondering en anderen vol afschuw, maar iedereen kijkt. Iemand die zo vol afschuw kijkt is Pieter Seuren, inmiddels alweer geruimte tijd emeritus hoogleraar in Nijmegen. In 2004 schreef hij een soort pamflet tegen Chomsky en de laatste versie van diens theorie, het zogenoemde minimalisme. Seuren laat geen spaan heel van dat minimalisme van Chomsky: de theorie zit volkomen onlogisch in elkaar, vanuit wetenschapsfilosofisch oogpunt bekeken is het een warboel, er bestaan geen feiten die deze theorie wel kan verklaren maar andere niet, terwijl omgekeerd andere theorieën wel allerlei feiten kunnen verklaren waar het minimalisme niets mee kan, enz. Maar bovenal is het boek een persoonlijke aanval op Chomsky: de man is …