De Franse essayiste Mara Goyet is naar eigen zeggen geïntrigeerd door het 'ultra-alledaagse': de dingen waar andere mensen vergeten aandacht aan te besteden. In haar nieuwste boek La civilisation du commentaire richt ze die aandacht op het fenomeen van wat ze 'commentaren' noemt, de minirecensies die mensen schrijven onder producten op Amazon, onder artikelen op websites, en op Google. Tolwegen, sponzen, klassiekers uit de wereldliteratuur, vorken, restaurants: alles wordt door de mensheid inmiddels al enkele decennia van commentaar voorzien. Maar waar er heel veel gesproken en geschreven wordt over de al dan niet destructieve kanten van de sociale media, wordt het rustiger zusje van het commentaar over het hoofd gezien.
"Deze vreemde, auteurloze collectieve roman die elke dag onder onze ogen ontstaat, onthullend als geen ander, verdient het om gelezen en overdacht te worden", is de laatste zin van het boek (in mijn vertaling), en op de 174 pagina's die daaraan voorafgaan, laat Goyet zien wat dit oplevert: een kijk op de mensheid en de tijd waarin we leven.
Waarom schrijven mensen commentaren? Goyet slaagt erin voorbij te gaan aan de eerste reactie die veel mensen zullen hebben – minachting. Ze onderzoekt allerlei mogelijke motieven, van een poging om enige zin te geven aan je onzinnige aankoop door er een paar zinnen over te schrijven, tot de wens om een tijdelijke gemeenschap op te bouwen rond een gemeenschappelijke interesse, zoals de moeilijkheden bij het repareren van een vaatwasser (in het commentaar op een YouTube-filmpje dat gaat over zo'n reparatie). Het commentaar lijkt in eerste instantie een soort van democratie: iedereen die kan schrijven mag zijn mening geven. Tegelijkertijd blijft discussie bij internetcommentaren meestal achterwege: iedereen geeft zijn mening over hoe er in een restaurant gekookt en bediend wordt, maar daarbij reageert men niet of nauwelijks op de ander (laat staan dat er iemand gelijk krijgt).
Het zijn de noden van de moderne mens – de worsteling met het consumentisme, het gebrek aan contact, zeker over aardse zaken zoals een kapotte vaatwasser – die hem tot het internetcommentaar drijven.
Goyet identificeert ook stilistische kenmerken van het genre, zoals de neiging om vooral niet al te literair te zijn, niet te letten op spelling of andere zaken, die allemaal onbelangrijk zijn. Een al te goed geschreven commentaar is niet goed bruikbaar. Het gaat ook in zekere zin niet om het enkele commentaar, het gaat om het collectief van commentaren op een bepaald artikel:
In commentaren vind je wereldbeelden als confetti, prisma's als puzzelstukjes die onze wereld verdichten. Natuurlijk zijn het geen literaire notities, geen waarnemingen van een romanschrijver. Maar ze zijn genoeg om ons te laten voelen dat er onder onze ogen, in onze handen, verborgen universa en nuances schuilgaan — zichtbaar gemaakt door iets zo alledaags als een vork. Binnen handbereik. Zo verrijkt de wereld van het commentaar ons dagelijks leven.
Voor die vork werkt Goyet het verder uit, door uit te leggen hoe ze met andere ogen naar die dingen is gaan kijken door de vele commentaren op een bepaald vorkje te lezen: eindeloze afwegingen of ze nu wel of niet te zwaar in de hand lagen, en hoe de steel precies aansloot op het blad.
Onze wereld verandert daardoor door het commentaar. Hoewel het enerzijds dus een individuele reactie is op het consumentisme wakkert het tegelijkertijd natuurlijk dat zelfde consumentisme collectief aan. Alles kan en zal worden becommentarieerd – ook de medemensen, in ieder geval voor zover ze het publieke domein betreden. Goyet denkt dat ze anders is gaan schrijven door de vele commentaren onder haar stukken in onder andere Le monde, maar ze overweegt ook hoe de politiek zich meer en meer is gaan laten leiden door commentaar.
Het is daarbij wel een beetje jammer dat ze de sociale media helemaal links laat liggen, want er is natuurlijk wel degelijk een overlap. Ook veel tweets of berichten op Instagram of LinkedIn zijn natuurlijk commentaren, en nodigen ook weer uit tot commentaren. Ook op die sociale media wordt geschreven aan die grote auteurloze roman van onze tijd. Maar ik ben dan ook wetenschapper genoeg om na lezing van dit – verrukkelijke! – essay te hopen dat er ook nog een keer een echt wetenschappelijk onderzoek komt naar die roman.
Reacties