Auke Kok. Anton Mussert. Reis naar het kwaad. Hollands Diep, 2026.

 

Adje Mussert was een smoezelige persoon, in heel veel opzichten een beetje viezig, het soort man dat eerst trouwde met zijn tante en daarna vreemdging met zijn nicht. Het soort man dat leider was van de Nationaal-Socialistische Beweging. Het soort man dat dacht dat hij na de oorlog een standbeeld zou krijgen omdat hij probeerde ervoor te zorgen dat Nederland niet zou worden ingelijfd in het Duitse Rijk, maar in plaats daarvan een eigen land zou blijven – met hemzelf aan de leiding. Het soort man dat niet heel erg voor jodenvervolging was, maar er wel voor zorgde dat zijn zwager huizen kon kopen van mensen die zouden worden weggevoerd. Zoals hij zichzelf ook op allerlei manieren verrijkte.

In een recensie in De Groene las ik dat Auke Kok te invoelend voor Mussert zou zijn geweest, er wordt zelfs gesproken van een 'rehabilitatie'. Terwijl ik juist vind dat de 'Algemeen Leider' wordt neergezet als een mannetje dat bijna te vies is om aan te pakken. 

Akkoord, je krijgt niet de indruk dat hij een monster was, of zelfs dat hij nu heel erg geloofde in die ideologie. Hij lijkt vooral gedreven te zijn door mateloze eerzucht en misschien ook hebzucht – ja, deze Werkendamse jongen zou niet alleen maar waterstaatkundig ingenieur worden, een van de belangrijkste van de provincie Utrecht van dat moment, maar hij moest en zou ook aan het hoofd komen van Nederland. En dat nationaal-socialisme leek daarvan een vehikel.

Je krijgt ook niet de indruk dat hij erg serieus werd genomen, in ieder geval niet door de SS, maar eigenlijk ook niet door Hitler of andere Duitsers. Hij was vooral een nuttige idioot, omdat hij nu eenmaal aan het hoofd stond van de grootste 'eigen' Nederlandse nationaal-socialistische club kon hij de bezetting misschien wat aanvaardbaarder maken. Maar alles wijst erop dat als Hitler de oorlog wel had gewonnen, hij Adje Mussert uiteindelijk rücksichtslos terzijde had geschoven. 

Hij was geen Nederlandse Hitler, hij was niet het pure kwaad. Hij was een loser en een lafbek en een vies mannetje. Noem dat maar een rehabilitatie.

Ik vind dat juist interessant: Mussert was ook heel erg een Nederlander, iemand zoals je je een Nederlander tijdens de oorlog voorstelt, iemand die met de bezetter meedeed, zonder serieus te worden genomen en zich ondertussen indekkend voor als de oorlog eventueel door de geallieerden zou worden genomen. Hij nam zichzelf veel te serieus – Kok vertelt hoe hij boos was op zijn tante/minnares als ze brieven aan hem niet met de juiste titulatuur adresseerde, of hoe belangrijk hij zichzelf vond als hij bij de Führer langs mocht gaan. 

Hij was kortom voor iedere moderne Nederlandse lezer een invoelbare persoon. Oh ja, Duitsland staat op nummer één! Maar Nederland op nummer twee! We tellen mee! En als we aan het eind van het boek worden doodgeschoten, zijn we heel verbaasd, maar sterven we waardig voor het vuurpeleton.