Albert Helman. Mexico zingt. In de knipscheer, 1992.

Een van de vele dingen die Albert Helman (1903-1996) in zijn leven gedaan heeft, is: Mexicaanse poëzie vertalen. In 1992 verscheen zijn Mexico zingt, met een heel interessante en informatieve inleiding van Helman zelf. Ik moet er wel bij zeggen dat de feitelijke bloemlezing zo'n beetje bij de Tweede Wereldoorlog stopt – Octavio Paz staat er bijvoorbeeld niet in. Maar daarvoor in de plaats trekt Helman lange lijnen, van de Nahuatl-dichters uit de tijd voor de Spaanse overheersing, naar het heden. Hij wijst op het fenomeen dat je als je zulke gedichten leest, van lang geleden en ver weg, altijd te maken krijgt. Hij citeert bijvoorbeeld:

O nen nontlacat,
o nen nonquizaco
ye nican in tlalticpac.
Ninotolinia:
in manel nonquite,
in manel nontlacat,
ye nican in tlatlicpac.

En vertaalt:

Vergeefs ben ik geboren,
vergeefs ben ik beland
op deze aarde.
Ik lijd:
maar desniettegenstaande
ben ik hier toch beland
en toch geboren
op deze aarde

Dat desniettegenstaande is nogal stijf, voor zo'n kort gedichtje, vooral omdat de betekenis ook nog door toch wordt uitgedrukt ('maar toch ben ik hier beland en ben ik hier geboren' lijkt mij een wat beknoptere manier van hetzelfde zeggen). Hoe dan ook ontroert zoiets omdat het inderdaad een stem is van ver weg en van lang geleden. Wat een lot dat wij hier en nu datzelfde allemaal ook nog minstens af en toe voelen.

Ook toen de Mexicanen in het Spaans gingen dichten, en sonnetten bovendien, bleven de oude vormen leven. Een voorbeeld is Juana Inés de la Cruz (1651-1695), een van de grootste dichters van Mexico. Volgens een essay van Rense Royaards gebruikte ze soms nog Nahuatl, maar haar bekendste werk schreef ze in het Spaans. Royaards schrijft ook dat De la Cruz inmiddels in de hele Spaanstalige wereld vereerd wordt, maar voor vertalingen van haar werk moeten we nog vooral bij Helman zijn. (Armoedige cultuur waarin het werk van grote dichters niet te lezen is.) Acht gedichten nam hij van haar op; van één ervan, een sonnet, staat in de DBNL ook een vertaling door Catharina Blaauwendraad. Hier is het origineel:

Detente, sombra de mi bien esquivo,
imagen del hechizo que más quiero,
bella ilusión por quien alegre muero,
dulce ficción por quien penoso vivo.

Si al imán de tus gracias, atractivo,
sirve mi pecho de obediente acero,
¿Para qué me enamoras lisonjero
si has de burlarme luego fugitivo?

Mas blasonar no puedas, satisfecho,
de que triunfa de mí tu tiranía;
que aunque dejas burlado el lazo estrecho

que tu forma fantástica ceñia,
poco importa burlar brazos y pecho
si te labra prisión mi fantasía.

Helman vertaalde het als volgt:

Verwijl nog, schaduw van mijn schuw geluk,
afbeeldsel van de vreugd die meest ik min,
schone illusie, waar ik blij voor sterf,
zoete verbeelding, waar ik droef om leef.

Als de magneet, die met uw gratie aantrekt,
mijn borst moet dienen tot gehoorzaam staal,
waartoe maakt gij dan listig mij verliefd,
zo gij mij daarna spottend zult ontvliên?

Maar neen, gij kunt niet met voldoening pralen
dat uw tirannie triomfeert op mij,
want, hebt ge ook spottend elke band ontsloten
die mij met uw gefantaseerde vorm verbond,
van geen belang is 't, arm en borst te ontwijken,
zolang mijn fantasie u dient tot een gevang.

Blaauwendraad maakte er naar mijn smaak wat meer poëzie van; niet zozeer door te rijmen en een metrum te gebruiken, maar door woorden als ontvliên te vermijden:

Sta stil jij, schaduw kil, door mij aanbeden,
bekoorlijk beeld waar ik het meest van hou,
jij schone schijn voor wie ik sterven zou,
verzinsel zoet, en leef met moeilijkheden.

Aan de magneet van jouw aantrekkelijkheden
gehoorzaamt heel mijn hart met stalen trouw.
Waarom verleid je vleiend deze vrouw,
daarna door jou bedrogen en gemeden?

Kraai geen victorie van verdorven daden
van overheersing, zelfvoldane kwast;
al ben je dan ontsnapt aan strakke draden

van 't web waarin jouw wezen werd gepast,
mijn armen en mijn hart kun je verraden
maar mijn verbeelding houdt jou eeuwig vast.

Albert Helman ontsloot op zeer hoge leeftijd, en na een zeer productief leven op allerlei vlakken, een schatkamer voor de Nederlandse lezer, maar vergat hij daarbij de pronkstukken goed op te poetsen.