Ernst van Altena (1933-1999) was een briljante vertaler, en heel slordig met de waarheid. Op de Sealy Challenge-lijst van de DBNL staat de vertaling die hij maakte van Zangen van Bilitis van de Franse schrijver Pierre Louÿs (1870-1925). De vertalingen zijn prachtig. De uitgave rammelt aan alle kanten.
Louÿs' bundel was in eerste instantie zelf een mystificatie. Hij presenteerde de gedichten die hij zelf geschreven had als vertalingen uit het Grieks. Bilitis zou een dichteres zijn uit de kringen van Sapfo, met als voordeel dat er van haar veel meer overgeleverd was dan alleen wat fragmenten. En die gedichten waren onbeschaamd erotisch, en wel met de erotiek van of voor jonge meisjes, die smoezelig wordt als je weet dat de worden niet van zo'n meisje komen maar van een volwassen man. Het is allemaal uiterst ongemakkelijk, op de manier waarop Lolita dat later worden zou:
L'arbre
Je me suis dévêtue pour monter à un arbre; mes cuisses nues embrassaient l'écorce lisse et humide; mes sandales marchaient sur les branches.
Tout en haut, mais encore sous les feuilles et à l'ombre de la chaleur, je me suis mise à cheval sur une fourche écartée en balançant mes pieds dans le vide.
Il avait plu. Des gouttes d'eau tombaient et coulaient sur ma peau. Mes mains étaient tachées de mousse, et mes orteils étaient rouges, à cause des fleurs écrasées.
Je sentais le bel arbre vivre quand le vent passait au travers; alors je serrais mes jambes davantage et j'appliquais mes lèvres ouvertes sur la nuque chevelue d'un rameau.
Ernst van Altena vertaalde die gedichten briljant, met het juiste scheutje archaïsme ('belommerd', 'schrijlings') en niet-standaardtaal ('kleedjes') om dit zelf tot geloofwaardige vertalingen uit het Grieks te maken.
De boom
Ik wierp mijn kleedjes af om in een boom te klimmen; met mijn naakte dijen omhelsde ik de vochtig-gladde schors; en mijn sandalen traden langs de takken.
Helemaal boven, maar nog immer onder 't bladerdak, belommerd tegen hitte, heb ik mij schrijlings neergezet op een uitstaande vorktak, mijn voeten schommelend in het lege.
Het had geregend. Waterdruppels vielen neer en rolden langs mijn huid. Mijn beide handen groen bevlekt van mos, mijn tenen rood van fijngetreden bloesems.
Ik voelde 't leven in de mooie boom toen wind hem door de bladeren streek; dus klemde ik mijn benen nog wat vaster en drukte ik mijn open lippen op de dichtbegroeide halslijn van een twijg.
Maar er is nog een aspect aan de Chansons de Bilitis: er staan een paar titels van gedichten in waarbij staat 'non traduite', niet vertaald. Daarover zijn twee theorieën: dat het een manier is om de dichtbundel nog wat authentieker te maken, of dat Louÿs deze gedichten net wat te expliciet vond, en ze daarom op het laatste moment toch maar niet heeft opgenomen.
Van Altena beweert nu in zijn inleiding, we schrijven eind jaren zestig van de twintigste eeuw, dat het Frankrijk in zijn tijd nog altijd te preuts is om die niet-vertaalde gedichten op te nemen. Maar hij doet dat wel! Aan het eind verschijnen de vertalingen van de posthuum uitgegeven Chansons secrètes de Bilitis (Geheime liedjes van Bilitis). Van Altena vertaalt ook de inleiding van de toenmalige uitgever (uit de jaren dertig van de twintigste eeuw) die zegt dat dit over het algemeen wat explicietere versies zijn van de wél uitgegeven gedichten.
Dat is wat die geheime liedjes inderdaad zijn. Er is bijvoorbeeld een versie van 'De boom' waarin de ik in de tweede strofe niet meer met haar voeten schommelt, maar met haar vulva tegen de boomschors wrijft. Wat we van zo'n verandering moeten denken, weet ik niet, en kan ik ook nergens vinden. Maakte Louÿs eerst die vulvaversie, en kuiste hij die later voor publicatie? Of vond hij het later juist leuk om die wat explicietere versie later te maken? Hoe dan ook wordt naar mijn smaak in die 'geheime' versie de grens met porno overschreden.
En hoe dan ook, moet voor iedereen duidelijk zijn dat die geheime liedjes niet de 'niet-vertaalde' liedjes zijn. Daarvoor zijn ze te duidelijk variaties op de wel gepubliceerde gedichten, en passen ze helemaal niet op de titels van de gedichten die Louÿs aanduidde als 'niet vertaald': Réflexions, La contemplation, Le lit, enzovoort.
Ook Van Altena moet dat hebben gezien. Die liedjes die hij had vertaald waren niet de onvertaalde liedjes. Dat hij die laatste voor het eerst uitgaf, was dus, als we eerlijk zijn, waarschijnlijk een leugen. Maar de vertalingen zijn briljant.
Reacties