Toen Johann Wilhelm von Goethe in 1786 naar Italië afreisde, wilde hij onder meer aan de roem ontsnappen die Die Leiden des jungen Werther, een boek over intens ongelukkige liefde, hem had gegeven. Hij reisde daarom onder pseudoniem en liet ook de mensen thuis niet weten waar hij was. Toen hij terugkwam, schreef hij een van de mooiste dichtbundels die er zijn over liefdesgeluk: de Romeinse elegieën.
Het woord elegie suggereert op zijn minst een verdrietig terugkijken naar eerder geluk, maar in de Romeinse elegieën zit je er middenin. Een man, een noorderling, komt aan in Rome en raakt er betoverd door de stad, door de klassieke oudheid, en door de vrouwen, of in ieder geval door één vrouw. Er zit een draadje in van angst voor syfilis, maar zolang hij het bij die ene vrouw houdt, zal hem die vreselijke ziekte ook bespaard worden. Elegie verwijst dan ook naar iets anders, namelijk het metrum dat de dichter kiest: een afwisseling van een hexameter (zes dactyli, een dactylus is een beklemtoonde lettergreep gevolgd door een of twee onbeklemtoonde) en een pentameter (vijf dactyli):
Froh empfind’ ich mich nun auf klassischem Boden begeistert,
Lauter und reizender spricht Vorwelt und Mitwelt zu mir.
Ich befolge den Rat, durchblättre die Werke der Alten
Mit geschäftiger Hand täglich mit neuem Genuß.
(Zesde elegie)
De classica Mieke de Vos heeft nu een fraaie editie van deze bundel uitgebracht, met behalve Goethes oorspronkelijke tekst (inclusief twee gedichten die hij zelf bij leven niet wilde publiceren omdat ze iets te vrijmoedig waren) ook vertalingen, een inleiding en toelichtingen bij iedere tekst. Goethe richtte zich in deze gedichten duidelijk op de klassieken zoals Propertius en Catullus, en verwees ook regelmatig naar de oudheid.
De Vos koos ervoor om haar vertaling in ‘vrije verzen’ te vertalen, en volgens haar inleiding deed ze dat ‘omwille van een aangenaam en eigentijds Nederlands’. Hier is haar vertaling van bovenstaande vier regels:
Vrolijk voel ik me, bezield in het land der klassieken,
luider en mooier spreken heden en verleden me toe.
Volgens aloud advies doorblader ik antieke dichters,
met bedrijvige hand, iedere dag opnieuw een genot.
Die vertaling roept in eerste instantie wat vragen op, bijvoorbeeld waarom de vertaler ervoor kiest de vertaling wat abstracter te maken dan het origineel. ‘Op klassieke bodem’ is bijvoorbeeld fysieker en aardser dan ‘in het land der klassieken’ (de dichter staat echt op de grond), dus waarom zou je dat eerste dan niet aanhouden? Zoals ook ‘de wereld van vroeger en de wereld van nu’ concreter is dan heden en verleden: het roept die werelden op en de mensen uit die wereld in plaats van twee abstracta. En wat is het voordeel van ‘iedere dag opnieuw een genot’ boven ‘iedere dag met nieuw genot’? Klinkt het eerste niet eerder als een reclameslogan?
Ik vermoed dat ritme af en toe een rol heeft gespeeld: ‘bezield in het land der klassiekers’ klinkt ritmisch beter dan ‘ritmisch op klassieke bodem’, zoals ‘doorblader ik antieke dichters’ dichterlijker is dan ‘doorblader ik de werken van de ouden’. Het is misschien wel De Vos belangrijkste overweging geweest, al noemt ze die niet. Het is in het Duits net wat makkelijker dingen wat compacter te zeggen, in het Nederlands moest de tekst daarom een tikje abstracter worden.
Ik vind met bedrijvige hand trouwens een mooie frase, een goede vertaling van mit geschäftiger Hand, maar ‘eigentijds Nederlands’ is hij niet. Ik geloof dat de constructie ‘mit X Hand’ ook in het Duits trouwens klinkt als een soort vertaling uit het Latijn (sedula manu of zoiets). Het hele boekje is trouwens een groot plezier om te lezen: Het brengt die wonderlijke Goethe een stuk dichterbij.
Reacties