Kees Engelhart. Onwaarschijnlijke gedichten / Te versmaden gedichten. Uitgeefhuis De Manke God, 2026.

Zal een chimpansee die oneindig veel tijd heeft uiteindelijk het verzameld werk van Kees Engelhart integraal uittypen? Puur wiskundig is dat zo, als er inderdaad eindeloos veel tijd is, en die aap een beetje typen kan. Maar in een experiment in 2003 bleken chimpansees vooral pagina’s met alleen de letter S te produceren, met een paar A’s, L’en en M’en ernaast, voor ze over het toetsenbord begonen te urineren. Wie nooit op het idee komt om op de E te drukken, kan geen literair werk in het Nederlands produceren.

Kees Engelhart is een interessante dichter. Ruim twintig jaar geleden schreef Rottend Staal over hem dat er weinig biografische gegevens over hem bekend waren en dat Rottend Staal-redacteur Chretien Breukers ‘een aantal mappen, waarin zich duizenden en duizenden gedichten bleken te bevinden’ had gezien. “Kees Engelhart,” besloot de site, “geen bundel, nu al een legende!”

Dit jaar verschenen er twee bundels van Engelhart (en dat waren allang niet meer de eerste), bij Uitgeefhuis De manke god: Onwaarschijnlijke gedichten en Te versmaden gedichten. Die bundels zijn elkaars tegenhangers: de eerste gaat meer over de wereld van de feiten, de tweede meer over de wereld van het gevoel en de erotiek, maar qua vorm zijn ze allemaal te herkennen als Engelhart: lange gedichten die een anekdote vertellen. Hier is een van de kortste, die verder wel representatief is:

Je weet wat je te doen staat

1.

Je bent het levende bewijs
Voor de stelling
Dat sommige dieren even intelligent zijn als mensen

Je bent een grote
Zwartgrijze
Chacma baviaan
Eigendom van James Wide
Wisselwachter bij de Zuid-Afrikaanse spoorwegen
Die zijn
Beide
Benen verloren heeft

Elke morgen duw je je eigenaar
In een rolstoel
Naar zijn werk
Langzamerhand leert hij je hem te assisteren
Bij zijn werkzaamheden

Kleine werkjes
Meestal in het seinhuis
Maar zo ondertussen bedien je de hendels van de seinen zelf
Terwijl James toekijkt

2.

Nu is het ochtend
En jullie moeten nodig op weg
Maar je eigenaar beweegt niet
Je wacht bij het bed maar er gebeurt niets

Besluiteloos staar je een wat naar buiten
En schudt James een beetje heen en weer

Wanneer je ziet hoe hoog de zon al staat
Geraak je door zekere onrust bevangen om
Even later
Licht gehaast
Het is curieus
Maar ontegenzeggelijk waar
Op weg naar de seinpost te zijn

Het is niet lastig om uit te vinden dat deel 1 gebaseerd is op een waar verhaal. De aap van James Wide heette Jack en hij heeft een eigen Wikipedia-pagina in 23 talen. Volgens die pagina stond Wide oorspronkelijk bekend als de ‘jumper’ omdat hij van treinstel naar treinstel sprong, voor hij hierbij zijn benen verloor. We leren ook dat Jack uiteindelijk in dienst werd genomen door de spoorwegen. Er was een klacht ingediend omdat een aap de seinen overzette, maar na onderzoek bleek Jack dit zo goed te doen dat hij een salaris kreeg (of dit werd afgetrokken van het salaris van Wide vertelt het verhaal niet).

Het tweede deel is een poëtische toevoeging. Voor zover ik kan zien stierf Jack voor James.

De gedichten van Engelhart lijken vaak aus einem Guss geschreven: de dichter nam plaats achter zijn toetsenbord en typte het hele gedicht in één keer uit. Er lijkt niet achteraf nog geredigeerd (wat betekent ‘een wat naar buiten staren’?) en soms lijken ze langer dan strikt noodzakelijk is. Wat zou er verloren gaan als de laatste strofe zou worden ingekort tot

Wanneer je ziet hoe hoog de zon al staat,
Ga je op weg naar de seinpost

Het is kortom, jammer dat Engelhart zich lijkt in te perken tot de traditionele bundel. Die duizenden en duizenden gedichten (dat was 20 jaar geleden, hoeveel zouden het er nu niet zijn) zouden denk ik beter tot hun recht komen als hij ze op internet had gepubliceerd: iedere dag een gedicht – hij had dan volgens mij echt kunnen uitgroeien tot een legende, van een dichter die eindeloos voortypt en daarbij regelmatig mooie regels of gedachten voortbrengt.

‘Je weet wat je te doen staat’ is bijvoorbeeld een gedicht om over na te denken: het wonderlijke verhaal van Jack die kennelijk zeer intelligent was, en de manier waarop die intelligentie in het tweede deel van het gedicht wordt omgezet in een bijna menselijk gevoel. Een aap die slim genoeg was om het sein om te zetten, moet wel geraakt zijn geweest door de dood van zijn baasje. Om daarna toch zijn handelingen te hebben voortgezet.