Paul Abels, Geke Mateboer, Theo Hakkert (red.) De fijnste van Willem. Vijfentwintig liefhebbers over hun favoriete Willem Wilmink-gedicht. AFdH, 2026.

Willem Wilmink (1936-2003) is als Twent gestorven. Hij was geboren in Enschede, in de Javastraat, maar werd na zijn studie in Amsterdam landelijk bekend als dichter van liedteksten en van enkele gedichten waarvan je inmiddels wel kunt vaststellen dat ze tot de canon behoren. Toch trok hij in 1991 terug naar de Javastraat, waar hij onder andere stukjes schreef voor de regionale krant en enkele prachtige gedichten in het Twents.

Hij overleed veel te jong: hij had dit jaar 90 kunnen worden, maar hij is alweer geruime tijd dood en zoals dat in Nederland met dode dichters gaat: je hoort er nooit meer wat van. Gelukkig heeft de heerlijke Enschedese uitgeverij AFdH nu, samen met het al even heerlijke blog VersTwee, een boek uitgebracht, een echt heel fraai vormgegeven boek, waar vind je dat heden ten dage nog, waarin vijfentwintig liefhebbers van het werk, van jong tot oud, een favoriet gedicht presenteren. Daarin komen klassiekers voorbij zoals ‘Frekie’ (‘Oh jongens, daar komt Frekie’) en ‘Adieu café’ (‘Ach zo’n café / met een lage zoldering / en geen wc / voor dames apart’), maar ook minder bekende teksten. Cabaretier en theaterhistoricus Jacques Klöters presenteert bijvoorbeeld enkele teksten uit een nooit voltooide musical over Kees de Jongen.

Ik heb al geschreven dat het mooi is uitgegeven, het is een van de mooiste boeken die ik dit jaar heb gezien, met prachtige illustraties van Diana Huijts.

Hoewel er behalve Klöters nog wel wat andere niet-Twenten gevraagd zijn, zoals Elsbeth Etty en Willems zoon Rutger Wilmink, ligt de nadruk van De fijnste van Willem toch vooral in Twente, waarvan bijvoorbeeld Rutger verteld dat vader er uiteindelijk nauwelijks nog weg ging, en meerdere schrijvers verhalen over Wilminks eeuwige minderwaardigheidsgevoel ten opzichte van ‘Amsterdammers’. Verschillende schrijvers citeren de regels:

Dit is het eindpunt van de trein
bijna geen mens hoeft er te zijn,
bijna geen hond gaat zo ver mee:
Enschede

De mooiste bijdrage vind ik de laatste, waarin Martin ter Denge niet alleen een Engelse vertaling geeft van ‘Ben Ali Libi, goochelaar’ (‘When many a Führer’s most intimate friend / Thought that our country’s oppression must end / Of that tyranny dubbed ‘Jewish-Bolshevist’, / Of course they meant that illusionist’), maar ook. een in het Twents. Beide vertalingen becommentarieert Ter Denge bovendien uitvoerig, waarmee je met de vertaler dieper in de tekst doordringt: vertalen is een vorm van close reading.

Dat geldt het meest van al voor de Twentse vertaling. Ter Denge komt zelf uit het westen van Twente, Wilmink uit het oosten, terwijl Michel Velleman (die zich Ben Ali Libi noemde) uit Groningen kwam. Het biedt Ter Denge de kans om uit de rijkdom van het Nedersaksische gebied te putten.

Ne lieste artiesten, dee’t z’in ’n oorlog umbrachen
stund nen naam biej op den ik nog nooit earder zaggen
Ik keek der op, ’t was ginnen Dieks of nen Jan:
Ben Ali Libi, keukelman.

In zijn commentaar legt Ter Denge uit hoe hij de eigenschap van het Twents om woorden samen te trekken in de eerste regel benut (‘deesinnoorlog’), en ook hoe hij kwam op keukelman: op het traditionele keukelkearl rijmt te weinig (de voorlaatste regel van alle zes strofen moet rijmen op dat woord), en bovendien roept man iets professioneels op in het Twents, terwijl keukeln ‘iets knulligs, prutserig, houtje-touwtje’ oproept: “een perfecte beschrijving van hoe ik Ben Ali Libi voor me zie. Een aandoelijke performer die kinderfeestjes opleukte.”

Natuurlijk moet eigenlijk ieder gedicht van Wilmink in het Twents worden vertaald, zodat ze eindelijk thuis komen. En dan met dit soort commentaar erbij, zodat ook de Amsterdammers kunnen zien wat het Twents kan – en wat Wilmink in het Nederlands kon.