17.7.07

Vergilius. Aeneis. Groningen: Historische Uitgeverij, 1996 (1995, 19 v. Chr.)

Voor de Aeneis, ooit beschouwd als de bodem onder de Westerse cultuur, wordt niet veel reclame meer gemaakt. Ik herinner me dat mijn leraar Latijn op de middelbare school mij in ieder geval vertelde dat hij dacht dat ik vast veel liever Horatius zou lezen — dat heb ik dan ook uitgebreid gedaan. Ook herinner ik me een stuk van Piet Gerbrandy in de Groene van 1995 waarin hij Vergilius' boek tot 'flutwerk' verklaarde (later ook verschenen in zijn Boeken die ertoe doen.

De reden voor die moderne afkeer is ook wel begrijpelijk. De Aeneis is in de eerste plaats heel duidelijk een 'navolging' van de Ilias en de Odyssee, en wij lezen liever de originelen. Zoals een jonge collega die ik zaterdag in de boekwinkel tegenkwam, zei: 'Bij Vergilius moet je de hele tijd denken aan al die verwijzingen van en naar andere boeken, Homeros is directer.' Maar erger is misschien nog wel: de Aeneis is een werk van slaafse propaganda voor de heersende machthebber in Vergilius' tijd. Dat is niet bepaald in overeenstemming met ons ideaal van een onafhankelijke dichter. Horatius en Ovidius hebben wat dat betreft trouwens vergelijkbare imago-problemen.

Als je dan eindelijk de Aeneis leest, blijkt er toch wel veel te genieten. Vooral valt op wat een vreemd propagandawerk dit eigenlijk is. Neem de beroemde liefdesgeschiedenis tussen Dido en Aeneas. De laatste is de grote held en stamvader aller Romeinse keizers, en Dido is een koningin van Carthago, de aartsvijand van Rome. Ze beginnen een relatie, Dido is hevig verliefd en biedt Aeneas alles aan wat hij heeft, maar de laatste moet, vanwege zijn 'plichtsgevoel' ineens halsoverkop weg, zonder iets tegen haar te zeggen. Gerbrandy vindt dat dit het werk onsympathiek maakt, dat je in zo'n hork moet geloven, maar je kunt ook zeggen dat het een enorme spanning geeft aan het boek. Geloofde Vergilius zelf wel in zijn propaganda?

Dat gevoel krijg je ook heel sterk in het tweede deel van de Aeneis, waarin Aeneas' Trojanen in Italië neerstrijken en eigenlijk op niets af tegen de lokale bevolking beginnen te vechten. De afgerukte lichaamsdelen vliegen je om de oren, maar je raakt als lezer vooral overtuigd van de zinloosheid van al dat geweld. Zoals helemaal aan het eind de Italische held Turnus aan Aeneas smeekt om in leven te mogen blijven, maar de laatste, overmand door woede, deze toch nog even zonder reden om het leven brengt.

Er wordt ook wel gezegd dat de Aeneis behalve voor Augustus ook voor de stoïsche filosofie reclame moet maken, maar ook wat dat betreft lijkt het boek soms meer op antireclame. Wat moet je met zo iemand die alleen maar plichtsgevoel lijkt te kennen en geen enkel meer menselijk sentiment? Ben ik te veel aan het interpreteren als ik denk dat Vergilius zelf eigenlijk gaandeweg niet meer in die praatjes geloofde? Smeekte hij daarom bij zijn dood dat de manuscripten verbrand zouden worden? Waarom zegt Aeneas aan het eind tegen zijn zoon (in de vertaling van Piet Schrijvers die ik gelezen heb):

disce, puer, virtutem ex me verumque laborem
fortunam ex aliis.

Julus, leer van je vader de ware kracht en volharding,
leer het geluk van een ander.

Kennelijk valt van Aeneas geen geluk te leren. En kennelijk wil hij dat zijn zoon wel gelukkig wordt. Het is eigenlijk een wonderlijk, verscheurd boek, de Aeneis. Geen flutwerk, maar het lezen waard.

13.7.07

Euripides. Medea. New York: Dover Publications, 1993. (Vert. Rex Warner; Medeia, 431 v. Chr.)

Medea is ooit als een vreemdelinge meegegaan met haar Griekse man Jason naar de Griekse stad Corinthe, maar nu heeft haar man haar verlaten voor een Corinthische prinses. En wat moet je dan nog? Ze is een intelligente vrouw, Medea, en krachtig bovendien — ze beschikt over allerlei toverkrachten. Ooit heeft ze voor Jason twee kinderen gebaard, maar ze windt er geen doekjes om dat ze daar eigenlijk te mannelijk voor is: liever had ze op het slagveld gestreden. Nu schreeuwt ze het uit, want alles is voor niets geweest. Ze besluit actie te ondernemen, Jasons nieuwe vrouw om te brengen, en ook haar kinderen, voor wie ze toch geen toekomst meer ziet.

De tegenstrijdige gevoelens van een moeder die haar kinderen vermoordt, de machteloze woede van iemand die alle schepen achter zich verbrand heeft en nu ineens ontdekt dat ze in haar nieuwe huis niet thuis meer is, de verbittering van de vrouw die voor een waarschijnlijk jongere en in ieder geval machtigere ander wordt verlaten: de gevoelens zijn zeer heftig in Medea. Toch werd ik nog wel het meest gegrepen door de psychologie, door de fraaie monologen en dialogen. Zelden zulke heftige echtelijke ruzies bijgewoond als in Medea;

Jason
O children, what a wicked mother she was to you!

Medea
They died from a disease they caught from their father.

Jason
I tell you that it was not my hand that destroyed them.

Medea
But it was your insolence, and your virgin wedding.

Jason
And just for the sake of that you chose to kill them.

Medea
Is love so small a pain, do you think, for a woman?

Jason
For a wise one, certainly. But you are wholly evil.

Medea
The children are dead. I say this to make you suffer.

Enzovoort. De emoties spatten duizenden jaren later nog in het rond.

Ben Elton. Chart Throb. London: Black Swan, 2007 (2006).

Hoe beïnvloedbaar is de televisiekijker? In Chart Throb, de nieuwe satire van Ben Elton, kan de televisiemaker het publiek zelfs zo gek krijgen om in prins Charles de nieuwe grote popster van Engeland te zien. Door kandidaten op de juiste manier te kleden, te interviewen en te beoordelen wordt ieder individu in een Idols-achtig programma gemanipuleerd.

Hoe beïnvloedbaar is de lezer? Ik lees ieder jaar het nieuwste boek van Ben Elton en vind die boeken altijd onderhoudend. Dat vond ik ook van Chart Throb tot ik halverwege op internet wat recensies begon te lezen. Die waren over het algemeen niet zo positief: men vond bijvoorbeeld dat Elton wat teveel op de automatische piloot was overgegaan en dat zijn stijl wat vlak was. Nadat ik dat gelezen heb, begon ik me ook wat minder te amuseren. Inderdaad is het boek misschien wat te lang en hadden er her en der best wat herhalingen uitgekund. Inderdaad is de satire soms wel wat erg grofmazig, en komt niemand echt tot leven. Calvin Simms is bijvoorbeeld de tv-maker en een van de hoofdpersonen, maar zo geobsedeerd met zijn werk dat hij een therapeut nodig heeft om hem erop te wijzen dat de rare gevoelens die hij heeft, dat die weleens op verliefdheid kunnen duiden. Dat iemand die zo goed gevoelens manipuleren kan, bij zichzelf geen verliefdheid kan onderscheiden, dat vergt wel veel van je vermogen te geloven.

Maar eigenlijk is het allemaal onzin, ik heb me ook dit jaar weer prima geamuseerd. Laat de nieuwe Ben Elton maar komen.

Eerder schreef ik hier over The First Casualty, Past mortem en Popcorn van Ben Elton.

12.7.07

Jane Austen. Pride and Prejudice. Hertfordshire: Wordsworth Editions, 1992 (1813)

In de bioscoop is mijn favoriete genre de romantische komedie: een man en een vrouw hebben een grote hekel aan elkaar maar door de omstandigheden worden ze gedwongen met elkaar om te gaan, en zo worden ze verliefd.

Pride and prejudice is de oermoeder van dit genre, en geldt bovendien nog steeds als een van de populairste Britse boeken aller tijden: een verkiezing van de BBC wees dit boek onlangs aan als 'het boek waarzonder de natie niet kan leven', voor Lord of the Rings en de bijbel. Ook bij het project Gutenberg hoort de gratis elektronische versie tot de populairste titels.

Nou, al die miljoenen lezers hebben inderdaad geen ongelijk: wat een charmant, wat een onderhoudend boek is Pride and prejudice!

Onwillekeurig vergeleek ik het boek tijdens het lezen met Le Rouge et le Noir, dat ik niet zo lang geleden las. Stendhals boek verscheen zeventien jaar na dat van Austen, en allebei de boeken gaan over liefdesrelaties over de barrières van klasseverschillen heen. Toch konden de verschillen bijna niet groter zijn. Zo is Stendhals boek veel stekeliger en kronkeliger dan dat van Austen, zo laat Stendhal een verteller zijn eigen mening geven, terwijl Austens verteller onzichtbaar haar werk doet, en loopt Stendhals boek dramatisch af, terwijl in nóg weer een andere verkiezing, het eind van Pride and Prejudice werd gekozen tot het beste happy ending aller tijden.

Volgens mij vallen al die verschillen te herleiden tot een fundamenteel verschil. In Pride and prejudice is de samenleving een machientje. Alle personen hebben een duidelijk onderscheiden eigen karakter dat hun precieze plaats in dat machientje bepaalt. Trots en vooroordeel zorgen weliswaar voor haperingen in dat machientje, maar uiteindelijk komt het allemaal toch heus helemaal goed. Austen beschrijft ook nauwelijks personen die alleen zijn; en als ze alleen zijn, denken ze na over andere mensen. Bij Stendhal is het allemaal anders, daar zijn de mensen alleen op de wereld — en dan kan er van een happy ending ineens geen sprake meer zijn.