Doorgaan naar hoofdcontent

Kālidāsa. The recognition of Śakuntalā. Oxford University Press, 2001 (4e eeuw n. Chr.)

Vertaling: W.J. Johnson

Wat weten we echt van de werkelijkheid? Niet veel, volgens het oude Indische toneelstuk De herkenning van Śakuntalā. En voor wat we wel weten zijn we overgeleverd aan de grillen van anderen, van magiërs bijvoorbeeld en van onze eigen beperkingen.

Het verhaal draait om een aantal scharnierpunten waar mensen elkaar niet herkennen. Een koning komt aan in een woud waar een asceet leeft met zijn dochter en raakt hevig verliefd op dat meisje, Śakuntalā. Hij trouwt haar ter plekke en ze raakt meteen zwanger van hem. Wanneer de koning echter terug is gekeerd naar zijn hof, loopt Śakuntalā per ongeluk tegen een magiër aan tegen wie ze veel te grof is. Die spreekt daarom een vloek uit dat haar geliefde haar niet meer zal herkennen. Als hem dan wordt tegengeworpen dat Śakuntalā hém eigenlijk al niet herkende, niet wist tot welke kaste hij behoorde, verzacht hij de vloek: als de geliefde een object te zien krijgt dat hij haar gegeven heeft, komt zijn geheugen weer terug.

Zo geschiedt. De koning herkent Śakuntalā niet meer en kan zich zelfs niets meer over haar herinneren. Ze wil hem dan haar ring laten zien, maar is hem verloren. Pas als hij even later — Śakuntalā is dan al in arren moede vertrokken — opduikt in de buik van een vis, weet de koning alles weer. Een paar jaar later vindt hij haar en zijn zoon weer terug, weer door een merkteken: de zoon draagt een armband die alleen kan worden opgetild door een van zijn ouders en de koning tilt hem min of meer toevallig op.

Het is een fascinerend verhaal. Aan de ene kant is de wereld van Śakuntalā ons natuurlijk volkomen vreemd. Een detail als dat iemand vergeven moet worden voor haar ruwe gedrag omdat ze nu eenmaal niet wist tot welke kaste de ander behoort is voor de moderne westerse mens maar moeilijk te vatten.

Tegelijkertijd hebben die hindoes volgens mij een veel realistischer kijk op de wereld dan menige moderne westerse mens — of althans een blik die meer lijkt op de mijne. Het is ook allemaal niet te begrijpen wanneer je je nu wel of niet iets herinnert. De allerbelangrijkste dingen kunnen soms ineens uit je geheugen gewist zijn om redenen die je niet goed vatten kunt. Dat dan toeschrijven aan een 'vloek' is niet meer of minder reëel dan iedere willekeurige alternatieve verklaring die je zou kunnen verzinnen.

Het allerinteressantst is misschien nog wel dat objecten (sieraden) steeds zo'n belangrijke rol spelen bij het terugvinden van de herinnering: de koning herkent zijn vrouw aan een ring, zij herkent hem in zekere zin aan een armband. Voor zover ik weet, speelt dit in modern onderzoek naar geheugen ook een rol, en in ieder geval is het in de Europese literatuur weer bekend sinds Proust: concrete voorwerpen kunnen hele werelden van herinnering terugroepen.

Reacties

Populaire berichten van deze blog

Pauline Slot. Dood van een thrillerschrijfster. Amsterdam: De Arbeiderspers, 2016.

Er zijn te veel schrijvers in de wereld, en te weinig lezers. Zo zit het in ieder geval in de wereld van Pauline Slots nieuwe roman Dood van een thrillerschrijfster. In het hele boek komt er, afgezien van een enkele Griek, slechts één persoon voor die niet schrijft maar leest – al lijkt zelfs deze Stephen even te flirten met de gedachte dat hij weleens een kookboek zou willen maken.

Het boek speelt zich af in een schrijversretraitecentrum in Griekenland dat gedreven wordt door een Nederlandse schrijfster en haar Canadese man (de lezer). Een paar weken per jaar stellen zij hun huis open voor Nederlands- en Engelstaligen die er aan hun boek werken.

Waarom willen al die mensen schrijven? Vooral om schrijver te zijn. Waarom willen ze schrijver zijn? Dat wordt niet helemaal duidelijk, al gaat het er bij de meesten vooral om dat ze rijk en beroemd willen worden. (Er zijn er ook die een intrigerende dichtbundel schrijven of een proefschrift, maar zij zijn in de minderheid.)

Dood van een thril…

Remco Campert. Compact. Amsterdam: Van Oorschot, 2016.

Nu Simon Carmiggelt, Annie M.G. Schmidt en Margo Minco aan de beurt waren geweest, mocht Remco Campert niet ontbreken in de serie Gedundrukt van Van Oorschot, waarin ieder jaar kennelijk een 'meester van de korte baan' wordt geëerd.

Helaas is de selectie, op verzoek van Campert gemaakt door zijn biograaf Mirjam van Hengel, nogal braaf uitgevallen. In de drie afdelingen, met gedichten, verhalen en columns, overheerst een licht melancholische toon en wordt vooral veel autobiografisch of quasi-autobiografisch teruggekeken op des schrijvers jonge jaren. (Althans, er gaat nogal veel over die jonge jaren. In technische zin wordt er natuurlijk niet altijd teruggekeken, omdat sommig werk in die jonge jaren geschreven is.) Er zijn verhaaltjes en gedichtjes over de kindertijd, over de jonge jaren, als jonge student.

Misschien is het omdat Van Hengel met haar onderzoek voor haar eigen boek vooral die periode heeft afgedekt en dus dat deel van het oeuvre goed kent, maar mij ging het op ze…

A.F.Th. van der Heijden. Advocaat van de hanen. Querido, 2014 (1990).

Omdat ik deze zomer intensief Van der Heijdens feuilleton President Tsaar op Obama Beach volgde, las ik parallel daaraan ook sommig ouder werk terug: vaak slechts voor een deel, omdat ik me iets herinnerde bij het lezen van het feuilleton, maar sommige boeken heb ik uiteindelijk voor een zo groot deel nagelezen dat ze uiteindelijk ook wel in dit logboekje terecht zullen komen.

Advocaat van de hanen is waarschijnlijk Van der Heijdens meestgelezen boek, omdat het relatief zelfstandig staat van de rest van de cyclus én omdat het ongeveer de structuur heeft van een thriller. Het is allemaal relatief: er wordt eigenlijk onderhuids behoorlijk veel verwezen naar de rest van Van der Heijdens werk, en voor een thriller is het nu ook weer niet zo heel spannend. Hoe de betrokkenheid van Ernst Quispel bij de moord op Kiliaan Noppen precies is, is weliswaar in het begin niet heel erg duidelijk, maar ook geen groot mysterie; en de onthulling van wie nu precies de echte moordenaar is, komt als een so…